Ngày 24/6/2025, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 và được triển khai thí điểm trong thời hạn 03 năm tại 06 địa phương: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.
Thực tiễn giải quyết các vụ việc dân sự cho thấy, có nhiều trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số hoặc lợi ích chung của cộng đồng bị xâm hại nhưng không được bảo vệ thông qua con đường tố tụng. Không ít vụ việc dừng lại ở mức độ phát hiện vi phạm, kiến nghị khắc phục hoặc xử lý hành chính, trong khi thiệt hại dân sự vẫn tồn tại.
Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc người bị xâm hại không đủ khả năng tự bảo vệ quyền lợi của mình, hạn chế về nhận thức, điều kiện kinh tế hoặc tâm lý e ngại, sợ va chạm. Bên cạnh đó, trong một thời gian dài, pháp luật chưa xác lập rõ ràng chủ thể nào có quyền đứng ra khởi kiện trong những trường hợp xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm yếu thế, dẫn đến khoảng trống trong cơ chế bảo vệ quyền.
Thông qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân thường xuyên phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể yếu thế hoặc lợi ích công cộng. Tuy nhiên, trước thời điểm Nghị quyết được ban hành, Viện kiểm sát chủ yếu thực hiện vai trò kiến nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm, mà chưa có cơ sở pháp lý để trực tiếp khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích này.
Việc thí điểm trao quyền khởi kiện cho Viện kiểm sát nhân dân đã tạo ra một công cụ pháp lý mới, cho phép cơ quan bảo vệ pháp luật chủ động hơn trong việc đưa các tranh chấp, vi phạm ra trước Tòa án, bảo đảm việc giải quyết được thực hiện bằng bản án, quyết định có giá trị pháp lý bắt buộc thi hành.
Nghị quyết số 205/2025/QH15 thể hiện sự đổi mới rõ nét trong tư duy lập pháp, hướng đến việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân một cách thực chất, không chỉ dừng lại ở quy định trên giấy. Việc cho phép Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công và bảo vệ nhóm yếu thế là sự cụ thể hóa tinh thần của Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), đồng thời phù hợp với xu hướng chung của nhiều quốc gia trong việc phát triển mô hình tố tụng dân sự mang tính công ích.
Cơ chế này không làm thay đổi bản chất quan hệ dân sự, mà đóng vai trò “kích hoạt” tố tụng trong những trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp có nguy cơ bị bỏ ngỏ do không có chủ thể đủ điều kiện khởi kiện.
Xác định đây là một nội dung mới, có tác động trực tiếp đến hoạt động tố tụng và phối hợp liên ngành, Viện KSND khu vực 4 đã chủ động triển khai công tác tuyên truyền, phổ biến nội dung Nghị quyết đến các cơ quan tiến hành tố tụng và chính quyền cơ sở trên địa bàn.
“Bảng tuyên truyền về Khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương
và lợi ích công tại trụ sở tiếp công dân của Viện KSND khu vực 4”
Trong ngày 30, 31/12/2025, Viện KSND khu vực 4 đã tổ chức dán poster, phát tờ rơi tuyên truyền về Nghị quyết tại đơn vị và các cơ quan liên quan như Tòa án nhân dân khu vực 4, Công an phường Cầu Giấy và Ủy ban nhân dân phường Cầu Giấy… nhằm góp phần nâng cao nhận thức, tạo sự thống nhất trong cách hiểu và cách triển khai khi Nghị quyết chính thức có hiệu lực.
Viện KSND khu vực 4 dán poster tuyên truyền về Khởi kiện vụ án dân sự
nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công tại các cơ quan
Việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự vì lợi ích công và bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương được kỳ vọng sẽ khắc phục hiệu quả tình trạng “vi phạm có thật nhưng không ai khởi kiện”, đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm bị tổn thương hoặc lợi ích công. Kết quả của giai đoạn thí điểm sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá, hoàn thiện chính sách pháp luật trong thời gian tới, hướng đến xây dựng một cơ chế bảo vệ công lý chủ động, kịp thời và thực chất, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới./.
Nguyễn Tuấn Anh – Viện KSND khu vực 4