Luật Thi hành án dân sự (THADS) năm 2025 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026 đã đánh dấu bước chuyển biến mang tính đột phá và toàn diện trong việc thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về cải cách tư pháp, tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số trong các hoạt động tư pháp. Sự ra đời của Luật THADS năm 2025 cùng Nghị định số 152/2026/NĐ-CP ngày 13/05/2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành hành Luật THADS (Nghị định số 152) không chỉ tháo gỡ triệt để những "điểm nghẽn" tồn tại kéo dài nhiều năm trong công tác thi hành án dân sự (như xử lý án chưa có điều kiện thi hành, rút ngắn thời gian xác minh, tối ưu hóa quy trình xử lý tài sản kê biên, sắp xếp lại hệ thống kho vật chứng…) mà còn mở ra cơ chế vận hành hiện đại, công khai, minh bạch trên môi trường số.
Trong bối cảnh đó, công tác kiểm sát hoạt động THADS của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) các cấp đặt ra những yêu cầu, đòi hỏi mới khắt khe và toàn diện hơn. Việc nghiên cứu, nắm vững các điểm mới cốt lõi của Luật THADS năm 2025 không chỉ phục vụ cho việc triển khai luật trong thực tiễn nghiệp vụ, mà còn là tiền đề nền tảng giúp cán bộ, Kiểm sát viên chủ động nhận diện sớm các vi phạm, thực hiện hiệu quả công tác kiểm sát, quyền kháng nghị, kiến nghị, bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và cá nhân.
1.Về cấu trúc Luật THADS năm 2025 và mô hình tổ chức bộ máy cơ quan THADS theo hướng tinh gọn, hiệu năng.
Luật THADS năm 2025 được cấu trúc gọn gàng gồm 05 Chương, 116 Điều. So với Luật THADS năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014), bộ luật mới đã tinh gọn đáng kể kỹ thuật lập pháp bằng cách loại bỏ khoảng 30 điều quy định quá chi tiết mang tính kỹ thuật nghiệp vụ thuần túy để đưa vào văn bản hướng dẫn dưới luật (Nghị định số 152). Điều này giúp bộ luật tập trung vào các nguyên tắc lớn, thẩm quyền nền tảng và các cơ chế mang tính pháp lý bền vững, phù hợp với sự phát triển của công nghệ và kinh tế - xã hội.
Thể chế hóa Kết luận số 162-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục sắp xếp bộ máy các cơ quan tư pháp tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, hệ thống cơ quan THADS được tái cấu trúc thành mô hình 2 cấp gắn liền với địa giới và chính quyền địa phương:
- Cơ quan quản lý THADS: Bao gồm cơ quan quản lý thuộc Bộ Tư pháp và cơ quan quản lý thuộc Bộ Quốc phòng.
- 34 Cơ quan THADS cấp tỉnh: Thực hiện chức năng quản lý, chỉ đạo và trực tiếp tổ chức thi hành các vụ việc phức tạp, giá trị lớn trên địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.
- 355 Phòng THADS khu vực: Được thành lập trên cơ sở sắp xếp, hợp nhất các Chi cục THADS cấp huyện. Số lượng, phạm vi thẩm quyền và địa bàn của các Phòng THADS khu vực được thiết kế tương đồng và đồng bộ với hệ thống Tòa án nhân dân khu vực và Viện kiểm sát nhân dân khu vực. Bổ sung quy định Chấp hành viên trưởng đồng thời là Trưởng phòng Phòng THADS khu vực.
Đồng thời Luật THADS năm 2025 đã định danh và mở rộng vai trò của Thừa hành viên, Văn phòng THADS: Luật THADS năm 2025 chính thức đổi tên chức danh "Thừa phát lại" thành Thừa hành viên và "Văn phòng Thừa phát lại" thành Văn phòng THADS. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt thuật ngữ mà phản ánh sự phát triển của chế định xã hội hóa THADS. Thừa hành viên được bổ sung nhiều thẩm quyền quan trọng trong tổ chức thi hành án theo yêu cầu của đương sự, bao gồm quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp phong tỏa, tạm ngừng giao dịch tài sản để bảo đảm thi hành án.
2.Tổng thể các quy trình nghiệp vụ mới
- Về quy trình tiếp nhận bản án, ra quyết định thi hành án và chuyển đổi số
Luật THADS năm 2025 xác lập nguyên tắc giao dịch và chuyển giao bản án, quyết định trên môi trường số giữa Tòa án và Cơ quan THADS. Việc gửi và nhận bản án được thực hiện thông qua hệ thống kết nối dữ liệu điện tử liên ngành, giúp giảm thời gian luân chuyển hồ sơ giấy từ hàng tuần xuống chỉ còn vài phút. Đồng thời, phạm vi thi hành án chủ động của Cơ quan THADS được mở rộng: Cơ quan THADS chủ động ra quyết định thi hành đối với khoản tiền bồi thường cho tổ chức, cá nhân mà cơ quan THADS đã thu được tuyên trong bản án, quyết định; tránh tình trạng tiền tạm thu gửi tại kho báu/ngân hàng kéo dài do người được thi hành án không làm đơn yêu cầu.
- Đổi mới căn bản quy trình thông báo thi hành án
Hợp nhất các quy định thông báo phân tán trước đây vào Điều 35. Luật ưu tiên tuyệt đối hình thức thông báo trên môi trường số qua ứng dụng định danh quốc gia (VNeID), Cổng dịch vụ công quốc gia và Nền tảng số THADS. Trường hợp phải niêm yết công khai tại địa phương hoặc trụ sở, thời hạn niêm yết được rút ngắn từ 10 ngày xuống còn 07 ngày. Luật cũng bổ sung hành lang pháp lý minh bạch cho việc thông báo cho đương sự đang ở nước ngoài thông qua nền tảng số hoặc tương trợ tư pháp.
- Xử lý bài toán án tồn đọng kéo dài
Một trong những điểm sáng nhất của Luật THADS năm 2025 là quy trình xử lý án tồn đọng kéo dài:
-
Rút ngắn thời hạn xác minh: Tại Khoản 1 Điều 40 Luật THADS năm 2025 quy địnhThời hạn xác minh điều kiện thi hành án ban đầu giảm từ 10 ngày xuống còn 09 ngày kể từ ngày hết thời hạn tự nguyện thi hành án. Chấp hành viên khai thác trực tiếp cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ sở dữ liệu đất đai, tài sản để xác minh.
-
Cơ chế gửi lại yêu cầu thi hành án: được quy định tại khoản 4 Điều 38 Luật THADS năm 2025. Đối với các vụ việc xác định chưa có điều kiện thi hành, sau 02 năm kể từ ngày ra quyết định chưa có điều kiện mà qua tra cứu cơ sở dữ liệu số không phát hiện tài sản mới, Cơ quan THADS sẽ thực hiện thủ tục gửi lại yêu cầu thi hành án cho đương sự (đối với án theo yêu cầu) hoặc chuyển sang sổ theo dõi riêng (đối với án chủ động). Toàn bộ thời gian này không tính vào thời hiệu yêu cầu thi hành án, giúp đưa hàng trăm ngàn vụ việc tồn đọng trên giấy ra khỏi sổ sách theo dõi thủ công, giảm tải áp lực hành chính.
- Về biện pháp bảo đảm, cưỡng chế và xử lý tài sản kê biên được quy định tập trung từ Điều 43 đến Điều 88
Luật THADS năm 2025 cập nhật các hình thái tài sản mới của nền kinh tế số bằng việc cho phép áp dụng biện pháp phong tỏa, kê biên đối với tài sản số, tài khoản chứng khoán và các loại tài sản giao dịch điện tử khác. Quy trình xử lý tài sản kê biên bán đấu giá được tối ưu hóa mạnh mẽ:
-
Thời hạn ưu tiên mua tài sản chung của chủ sở hữu chung giảm từ 90 ngày xuống 15 ngày (bất động sản) và từ 30 ngày xuống 05 ngày làm việc (động sản).
-
Đối với tài sản bán đấu giá không thành, Chấp hành viên có quyền chủ động ra quyết định giảm giá trong thời hạn 05 ngày làm việc mà không bắt buộc phải qua bước thỏa thuận kéo dài với các bên.
- Tái cấu trúc công tác quản lý kho vật chứng
Theo Điều 116 Luật THADS năm 2025 về điều khoản chuyển tiếp: Vật chứng đã được cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận trước ngày 01/07/2026 thì cơ quan thi hành án dân sự tiếp tục bảo quản và xử lý theo quy định của pháp luật. Đối với vật chứng đã được cơ quan thi hành án dân sự tỉnh, thành phố tiếp nhận và đang bảo quản tại các kho vật chứng không thuộc khuôn viên trụ sở cơ quan thi hành án dân sự thì Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Tài chính phối hợp thực hiện việc chuyển giao các kho vật chứng cùng vật chứng đang bảo quản tại kho về Bộ Công an để quản lý trước ngày 01 tháng 7 năm 2028. Như vậy, lộ trình đến trước ngày 01/07/2028, toàn bộ các kho vật chứng nằm ngoài trụ sở THADS sẽ được chuyển giao triệt để về Bộ Công an quản lý.
3. Nhiệm vụ, thẩm quyền và phương pháp kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân
Luật THADS năm 2025 có quy định rõ ràng, nâng tầm vị thế và trách nhiệm của VKSND tại Điều 12, Điều 112 và các quy định liên quan:
- Phạm vi, đối tượng kiểm sát toàn diện: VKSND kiểm sát tuân theo pháp luật đối với toàn bộ hoạt động của Cơ quan THADS, Chấp hành viên, Văn phòng THADS, Thừa hành viên, Tòa án, cơ quan tài chính, đấu giá, giám định và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ liên quan trong quá trình thi hành án.
- Thẩm quyền Kháng nghị, Kiến nghị và thời hạn kiểm sát
-
VKSND có quyền trực tiếp kiểm sát, ban hành Kháng nghị (yêu cầu hủy bỏ, sửa đổi quyết định vi phạm) hoặc Kiến nghị (yêu cầu khắc phục vi phạm, xử lý cán bộ vi phạm).
-
Quy định thời hạn kháng nghị đối với việc đã kết thúc: Luật THADS năm 2025 làm rõ thời hạn VKSND thực hiện quyền kháng nghị đối với các vụ việc đã ra quyết định đình chỉ hoặc kết thúc thi hành án là 01 năm kể từ ngày VKSND nhận được thông báo về việc kết thúc thi hành án. Điều này đòi hỏi Kiểm sát viên phải phân loại và kiểm sát hồ sơ kết thúc ngay khi nhận được.
- Chuyển đổi số trong công tác kiểm sát THADS: Cơ quan THADS phải gửi các quyết định về thi hành án, quyết định áp dụng biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế cho VKSND trong thời hạn 03 ngày làm việc.
Hội nghị sơ kết hoạt động 6 tháng đầu năm và triển khai phương hướng,
nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026 của Ban chỉ đạo thi hành án dân sự thành phố Hà Nội
Như vậy, Luật THADS năm 2025 cùng với hệ thống văn bản quy định chi tiết đã tạo nên hành lang pháp lý đồng bộ, tinh gọn và có tính khả thi cao, đáp ứng thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội và xu thế số hóa. Mô hình tổ chức 2 cấp tinh gọn, sự mở rộng vai trò của Thừa hành viên, cơ chế "gửi lại yêu cầu thi hành án" triệt để và quy trình thao tác trên môi trường số là những giải pháp đột phá nhằm giải quyết bài toán án tồn đọng, kéo dài nhiều năm qua.
Sự minh bạch hóa dữ liệu và cơ chế chia sẻ cơ sở dữ liệu số giữa Cơ quan THADS và VKSND sẽ tạo bước ngoặt trong công tác kiểm sát. Kiểm sát viên có thể giám sát tiến độ thi hành án theo mốc thời gian thực, chủ động phát hiện vi phạm về thời hạn (như chậm ra quyết định THA, chậm xác minh, chậm giao quyết định) một cách tự động thông qua phần mềm, giảm thiểu việc kiểm sát thủ công tốn nhiều thời gian.
Bên cạnh những bước chuyển biến mang tính đột phá và toàn diện thì cũng đặt ra một số thách thức đối với các cán bộ, Kiểm sát viên làm công tác kiểm sát THADS, như:
• Năng lực kiểm sát số: Kiểm sát viên không chỉ giỏi về nghiệp vụ mà phải thành thạo kỹ năng thao tác trên môi trường dữ liệu số; biết tra cứu, đối soát nhật ký hệ thống để xác minh tính chính xác của các thông báo điện tử.
• Kiểm sát tài sản mới: Sự xuất hiện của tài sản số, tiền điện tử, tài khoản giao dịch trực tuyến đòi hỏi Kiểm sát viên phải nắm vững cơ chế phong tỏa, định giá và phát mại các loại hình tài sản này để tránh thất thoát hoặc áp dụng biện pháp cưỡng chế trái luật.
• Kiểm sát thời hạn kháng nghị: Mốc thời hạn 01 năm đối với các vụ việc đã kết thúc thi hành án đòi hỏi công tác lưu trữ, phân loại và kiểm sát ban đầu phải được thực hiện chặt chẽ./.
Nguyễn Bích Hòa - Phòng 11