Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng viễn thông và các phương tiện điện tử đã tạo ra những thay đổi căn bản trong đời sống kinh tế, xã hội, đặc biệt là phương thức giao dịch, thanh toán, đầu tư và quản lý tài sản của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Cùng với những tiện ích do quá trình chuyển đổi số mang lại, các đối tượng phạm tội ngày càng triệt để lợi dụng môi trường mạng để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản với phương thức, thủ đoạn tinh vi, đa dạng và khó phát hiện. Không chỉ dừng lại ở việc sử dụng mạng xã hội để đưa ra thông tin gian dối, các đối tượng còn sử dụng thông tin tài khoản ngân hàng, chiếm quyền truy cập tài khoản điện tử, giả mạo website, ứng dụng, thiết lập nền tảng giao dịch trực tuyến, sử dụng nhiều tài khoản trung gian để tiếp nhận, chuyển dịch và che giấu tài sản chiếm đoạt…Đáng chú ý, hành vi phạm tội có thể được thực hiện trong thời gian rất ngắn, liên quan đến nhiều người bị hại ở các địa phương khác nhau, thậm chí có yếu tố nước ngoài, trong khi phần lớn dấu vết phạm tội tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, dễ bị xóa bỏ, thay đổi hoặc phân tán trên nhiều hệ thống lưu trữ, khó truy vết, và kiểm soát.
Để đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này, Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung (sau đây gọi là BLHS), đã quy định tội “Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản” tại Điều 290. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xử lý những hành vi chiếm đoạt tài sản có đặc điểm riêng trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng cho thấy việc nhận diện dấu hiệu pháp lý của tội phạm này vẫn còn những khó khăn, vướng mắc, đặc biệt trong việc phân biệt với các tội xâm phạm sở hữu, xác định bản chất hành vi chiếm đoạt, thời điểm tội phạm hoàn thành, giá trị tài sản chiếm đoạt và trách nhiệm hình sự của những người có liên quan. Bên cạnh đó, việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ điện tử, xác minh người thực tế thực hiện hành vi phạm tội, truy vết dòng tiền và thu hồi tài sản cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hoạt động thực hành quyền công tố, kiểm sát việc giải quyết nguồn tin về tội phạm và kiểm sát điều tra đối với tội phạm này. Vì vậy, việc nghiên cứu những đặc trưng pháp lý của Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, quy định tại Điều 290 BLHS, nhận diện các vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp khắc phục có ý nghĩa thiết thực nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đáp ứng yêu cầu đấu tranh, phòng chống tội phạm trong giai đoạn khoa học kỹ thuật và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ như hiện nay.
1. Một số đặc trưng pháp lý của tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản
Điều 290 BLHS được quy định tại Mục 2 Chương XXI về các tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông. Trước đây, Bộ luật Hình sự năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009, đã quy định tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, mạng Internet hoặc thiết bị số thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản tại Điều 226b. Trên cơ sở kế thừa và hoàn thiện quy định này, Điều 290 BLHS đã cụ thể hóa các dạng hành vi phạm tội, đồng thời điều chỉnh tên gọi và nội dung điều luật cho phù hợp với sự phát triển của công nghệ thông tin và các phương thức giao dịch điện tử. Xét về khách thể, việc Điều 290 được đặt trong nhóm các tội phạm về công nghệ thông tin, mạng viễn thông cho thấy hành vi phạm tội không chỉ trực tiếp xâm phạm quyền sở hữu tài sản của cá nhân, cơ quan, tổ chức mà còn có khả năng ảnh hưởng đến sự an toàn, tin cậy của các hoạt động giao dịch được thực hiện thông qua mạng máy tính, mạng viễn thông và phương tiện điện tử. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp phạm tội theo Điều 290 đều đòi hỏi phải có thiệt hại độc lập đối với hệ thống thông tin hoặc hoạt động của mạng viễn thông. Việc xác định tội danh phải căn cứ vào những dấu hiệu cấu thành tội phạm được điều luật quy định, trong đó hành vi khách quan và mục đích chiếm đoạt tài sản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Về mặt khách quan, khoản 1 Điều 290 BLHS quy định 05 nhóm hành vi, bao gồm: sử dụng thông tin về tài khoản, thẻ ngân hàng để chiếm đoạt tài sản hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ; làm, tàng trữ, mua bán, sử dụng, lưu hành thẻ ngân hàng giả nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ; truy cập bất hợp pháp vào tài khoản nhằm chiếm đoạt tài sản; lừa đảo trong thương mại điện tử, thanh toán điện tử, kinh doanh tiền tệ, huy động vốn, kinh doanh đa cấp hoặc giao dịch chứng khoán qua mạng nhằm chiếm đoạt tài sản; thiết lập, cung cấp trái phép dịch vụ viễn thông, Internet nhằm chiếm đoạt tài sản. Mặc dù đều gắn với việc sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử, nhưng các nhóm hành vi nêu trên có phương thức thực hiện và cơ chế chiếm đoạt tài sản không hoàn toàn giống nhau. Đối với hành vi sử dụng thông tin tài khoản, thẻ ngân hàng, trọng tâm cần làm rõ là việc người phạm tội có được, khai thác và sử dụng thông tin tài khoản, thẻ ngân hàng như thế nào để thực hiện hành vi chiếm đoạt hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ. Đối với hành vi truy cập bất hợp pháp vào tài khoản, cần xác định người thực hiện có quyền truy cập hay không, phạm vi quyền sử dụng được cho phép và mục đích của hành vi truy cập. Đối với hành vi lừa đảo trong các hoạt động thương mại điện tử, thanh toán điện tử và những lĩnh vực được liệt kê tại điểm d khoản 1 Điều 290, cần làm rõ bản chất hoạt động giao dịch, thủ đoạn gian dối, phương thức tác động đến người bị hại và mối quan hệ giữa việc sử dụng nền tảng điện tử với quá trình chiếm đoạt tài sản. Do đó, việc một đối tượng sử dụng Internet, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc tài khoản ngân hàng trong quá trình phạm tội không đương nhiên làm phát sinh căn cứ áp dụng Điều 290, mà phải chứng minh hành vi thực tế thoả mãn một trong những trường hợp được điều luật quy định.
Một đặc điểm pháp lý đáng chú ý là khoản 1 Điều 290 BLHS đặt ra điều kiện áp dụng đối với những hành vi không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 BLHS. Quy định này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định phạm vi điều chỉnh của Điều 290, đồng thời cũng là một trong những nguyên nhân làm phát sinh các quan điểm khác nhau trong thực tiễn. Bởi lẽ, nhiều hành vi chiếm đoạt tài sản được thực hiện thông qua phương tiện điện tử đồng thời có dấu hiệu của hành vi trộm cắp tài sản hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Chẳng hạn, đối tượng sử dụng mạng xã hội đăng thông tin bán hàng không có thật, khiến người mua tin tưởng và chuyển tiền đặt cọc; hoặc đối tượng lợi dụng việc biết mật khẩu, mã xác thực của người khác để bí mật thực hiện giao dịch chuyển tiền từ tài khoản ngân hàng. Trong những trường hợp này, nếu chỉ căn cứ vào việc sử dụng mạng Internet hoặc phương tiện điện tử để xác định tội danh theo Điều 290 thì có nguy cơ mở rộng phạm vi áp dụng điều luật; ngược lại, nếu chỉ căn cứ vào dấu hiệu gian dối hoặc lén lút mà không phân tích cơ chế thực hiện hành vi trên môi trường điện tử thì có thể chưa phản ánh đầy đủ bản chất pháp lý của hành vi. Vì vậy, cần xác định chính xác phương thức làm dịch chuyển tài sản, vai trò của các thao tác điện tử, sự tham gia của chủ tài sản vào quá trình chuyển giao tài sản và những dấu hiệu khách quan tương ứng của từng tội phạm, đồng thời tuân thủ quy định loại trừ được thể hiện ngay tại khoản 1 Điều 290 BLHS.
Về chủ thể và mặt chủ quan, tội phạm quy định tại Điều 290 BLHS được thực hiện bởi cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật. Người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý; đối với những dạng hành vi mà điều luật quy định dấu hiệu “nhằm chiếm đoạt tài sản”, mục đích chiếm đoạt là dấu hiệu cần được chứng minh. Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc một người sử dụng tài khoản, thiết bị điện tử hoặc tham gia vận hành hệ thống trực tuyến để kết luận người đó có mục đích chiếm đoạt tài sản. Cần làm rõ nhận thức, ý chí của người thực hiện tại thời điểm phát sinh hành vi, mối liên hệ giữa hành vi với quá trình dịch chuyển tài sản và những tình tiết khách quan phản ánh mục đích phạm tội. Đối với vụ án có nhiều người tham gia, việc xác định đồng phạm phải dựa trên sự thống nhất về ý chí và hành vi cùng cố ý thực hiện tội phạm, không thể đồng nhất người đứng tên tài khoản ngân hàng, người sở hữu thiết bị, người thực hiện công việc kỹ thuật hoặc người nhận, chuyển tiền với người trực tiếp thực hiện hành vi chiếm đoạt nếu chưa có chứng cứ chứng minh đầy đủ trách nhiệm hình sự của từng người.
Bên cạnh đó, vấn đề cấu thành tội phạm và thời điểm tội phạm hoàn thành cũng cần được xem xét thận trọng. Khoản 1 Điều 290 bao gồm nhiều nhóm hành vi với cách diễn đạt khác nhau, trong đó có những hành vi được mô tả gắn với mục đích chiếm đoạt tài sản, đồng thời các khoản tiếp theo của điều luật lại quy định những tình tiết định khung liên quan đến giá trị tài sản chiếm đoạt, thiệt hại gây ra và số lượng thẻ ngân hàng giả. Vì vậy, việc xác định thời điểm tội phạm hoàn thành cần xuất phát từ dấu hiệu khách quan của từng trường hợp cụ thể, không nên áp dụng máy móc một kết luận chung cho mọi hành vi. Đối với hành vi truy cập bất hợp pháp vào tài khoản nhằm chiếm đoạt tài sản, cần làm rõ thời điểm hành vi truy cập bất hợp pháp đã được thực hiện và mục đích chiếm đoạt có được chứng minh hay không; đối với hành vi sử dụng thông tin tài khoản để chiếm đoạt hoặc thanh toán hàng hóa, dịch vụ, cần xác định những thao tác đã được thực hiện, trạng thái xử lý giao dịch và việc chuyển dịch tài sản trên thực tế. Việc xác định đúng thời điểm tội phạm hoàn thành không chỉ có ý nghĩa trong việc phân biệt với phạm tội chưa đạt mà còn liên quan trực tiếp đến việc xác định giá trị tài sản chiếm đoạt, áp dụng tình tiết định khung và đánh giá mức độ trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
2. Một số khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự về tội Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản
Thứ nhất, nhận thức chưa thống nhất trong việc xác định tội danh đối với hành vi chiếm đoạt tài sản có sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử.
Một trong những vướng mắc thường gặp khi áp dụng Điều 290 BLHS là việc phân định tội danh với tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 và tội Trộm cắp tài sản theo Điều 173 BLHS. Trong thực tiễn, người phạm tội có thể sử dụng mạng Internet, tài khoản ngân hàng hoặc các ứng dụng điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt, đồng thời sử dụng thủ đoạn gian dối hoặc lén lút. Sự đan xen giữa thủ đoạn phạm tội và phương tiện thực hiện khiến việc xác định dấu hiệu khách quan đặc trưng của từng tội danh còn có những cách hiểu khác nhau. Chẳng hạn, đối tượng đăng thông tin bán hàng không có thật trên mạng xã hội, khiến người mua tin tưởng chuyển tiền đặt cọc rồi chiếm đoạt. Đối với trường hợp này, cần phân biệt việc sử dụng mạng Internet làm phương tiện đưa ra thông tin gian dối với hành vi lừa đảo trong thương mại điện tử thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 290 BLHS; đồng thời xem xét quy định loại trừ tại khoản 1 Điều 290 đối với trường hợp thuộc Điều 174 BLHS.
Một tình huống khác là đối tượng giả danh cán bộ Công an, nhân viên ngân hàng để yêu cầu người bị hại cung cấp thông tin tài khoản, mật khẩu và mã xác thực giao dịch (OTP), sau đó trực tiếp đăng nhập, thực hiện lệnh chuyển tiền nhằm chiếm đoạt tài sản. Đối với hành vi này, có quan điểm cho rằng đối tượng đã sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản nên có dấu hiệu của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản; quan điểm khác cho rằng hành vi thuộc trường hợp sử dụng thông tin tài khoản ngân hàng hoặc truy cập bất hợp pháp vào tài khoản nhằm chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 BLHS. Do đó, cần làm rõ ý thức chiếm đoạt, thời điểm hình thành ý định chiếm đoạt, mục đích sử dụng thủ đoạn gian dối và hành vi trực tiếp dẫn đến việc tài sản bị dịch chuyển. Trường hợp người bị hại bị lừa để tự thực hiện giao dịch chuyển tiền có sự khác biệt về phương thức chiếm đoạt so với trường hợp đối tượng lừa lấy thông tin tài khoản rồi tự đăng nhập, chuyển tiền. Tuy nhiên, sự khác biệt này phải được đánh giá trong mối liên hệ với đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, không thể coi là căn cứ duy nhất để quyết định tội danh trong quá trình giải quyết vụ án.
Trong thực tiễn, việc xác định tội danh cũng gặp khó khăn đối với trường hợp đối tượng lợi dụng sơ hở của người bị hại, bí mật sử dụng điện thoại đã đăng nhập ứng dụng ngân hàng hoặc biết được mật khẩu tài khoản để thực hiện giao dịch chuyển tiền nhằm chiếm đoạt tài sản. Đối với hành vi này, có quan điểm cho rằng đối tượng đã lén lút chiếm đoạt tài sản nên có dấu hiệu của tội Trộm cắp tài sản theo Điều 173 BLHS. Quan điểm khác cho rằng đối tượng đã sử dụng trái phép thông tin tài khoản ngân hàng hoặc truy cập bất hợp pháp vào tài khoản để chiếm đoạt tài sản nên cần xem xét tội phạm quy định tại Điều 290 BLHS. Để xác định đúng tội danh, cần làm rõ cách thức đối tượng tiếp cận, sử dụng tài khoản, các thao tác chuyển tiền và thời điểm thực hiện hành vi chiếm đoạt; đồng thời đối chiếu đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm và quy định loại trừ tại khoản 1 Điều 290 BLHS; không thể chỉ căn cứ vào tính chất lén lút của hành vi hoặc việc sử dụng phương tiện điện tử để quyết định tội danh. Do đó, việc định tội danh cần căn cứ vào bản chất hành vi, ý thức chiếm đoạt, phương thức thực hiện và mối quan hệ giữa thủ đoạn gian dối với việc chuyển giao tài sản, thay vì chỉ dựa vào việc đối tượng sử dụng mạng Internet hoặc phương tiện điện tử.
Thứ hai, vướng mắc trong việc xác định hành vi khách quan và phân định phạm vi áp dụng Điều 290 với các tội xâm phạm sở hữu.
Khoản 1 Điều 290 BLHS quy định nhiều dạng hành vi khách quan khác nhau, như sử dụng thông tin tài khoản ngân hàng, truy cập bất hợp pháp vào tài khoản hoặc thực hiện hành vi lừa đảo trong các hoạt động giao dịch điện tử nhằm chiếm đoạt tài sản. Trong thực tiễn, việc xác định hành vi đã thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo từng trường hợp cụ thể còn gặp khó khăn, nhất là khi đối tượng chưa chiếm đoạt được tài sản. Chẳng hạn, đối tượng đã thu thập được thông tin tài khoản, mật khẩu ngân hàng nhưng chưa sử dụng; đã truy cập trái phép vào tài khoản nhằm chiếm đoạt tài sản nhưng chưa thực hiện giao dịch chuyển tiền; hoặc đã thiết lập website giả mạo để thu hút người tham gia đầu tư nhưng chưa có người chuyển tiền. Những tình huống này đặt ra yêu cầu phải xác định chính xác hành vi khách quan được mô tả tại từng điểm của khoản 1 Điều 290, phân biệt hành vi chuẩn bị điều kiện, phương tiện phạm tội với hành vi đã thực hiện, đồng thời làm rõ mục đích chiếm đoạt tài sản mà không chỉ căn cứ vào hậu quả thực tế.
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 290 BLHS quy định việc áp dụng điều luật này phải loại trừ các trường hợp thuộc Điều 173 và Điều 174 BLHS. Tuy nhiên, một số phương thức chiếm đoạt tài sản bằng công nghệ có dấu hiệu giao thoa giữa các tội danh. Điển hình như trường hợp đối tượng lén lút sử dụng điện thoại, mật khẩu ngân hàng của người khác để chuyển tiền hoặc giả mạo thông tin bán hàng trên mạng nhằm nhận tiền đặt cọc. Những hành vi này vừa mang đặc điểm của thủ đoạn trộm cắp, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, vừa có dấu hiệu sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt. Do đó, trong thực tiễn có thể phát sinh những quan điểm khác nhau về việc xác định tội danh theo Điều 173, Điều 174 hay Điều 290 BLHS.
Nguyên nhân của vướng mắc này là do một số hành vi chiếm đoạt tài sản bằng công nghệ có thể đồng thời mang dấu hiệu của nhiều tội danh khác nhau. Mặc dù Điều 290 BLHS quy định cụ thể các hành vi sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử nhằm chiếm đoạt tài sản, nhưng khoản 1 của điều luật lại loại trừ những trường hợp thuộc Điều 173 và Điều 174 BLHS. Vì vậy, khi giải quyết các vụ án có sử dụng công nghệ để chiếm đoạt tài sản, các cơ quan tiến hành tố tụng còn gặp khó khăn trong việc xác định hành vi thuộc tội Trộm cắp tài sản, tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản hay tội quy định tại Điều 290 BLHS. Việc chưa có hướng dẫn cụ thể về tiêu chí phân biệt các tội danh này dẫn đến những cách hiểu và áp dụng pháp luật khác nhau, ảnh hưởng đến việc xác định tội danh và giải quyết vụ án.
Thứ ba, khó khăn trong việc xác định số lần phạm tội, giá trị tài sản chiếm đoạt và số lượng người bị hại.
Đặc điểm của hành vi chiếm đoạt tài sản thông qua hệ thống ngân hàng điện tử là người phạm tội có thể thực hiện nhiều giao dịch trong thời gian ngắn, đồng thời chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian để che giấu nguồn gốc. Có trường hợp sau khi truy cập trái phép vào một tài khoản, đối tượng thực hiện liên tiếp nhiều lệnh chuyển tiền nhằm chiếm đoạt toàn bộ số dư; có trường hợp cùng một đối tượng nhiều lần chiếm đoạt tiền của một hoặc nhiều người bị hại tại các thời điểm khác nhau. Từ đó phát sinh vướng mắc trong việc xác định mỗi giao dịch chuyển tiền là một lần phạm tội độc lập hay chỉ là những thao tác liên tiếp thuộc cùng một hành vi chiếm đoạt. Việc xác định không chính xác có thể dẫn đến áp dụng sai tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” hoặc bỏ sót những hành vi phạm tội độc lập.
Bên cạnh đó, việc xác định giá trị tài sản chiếm đoạt còn gặp khó khăn trong những vụ án có nhiều người bị hại, nhiều giao dịch phát sinh tại các thời điểm khác nhau, đặc biệt khi đối tượng sử dụng một phần tiền nhận được để trả lợi nhuận, hoàn trả tiền gốc hoặc duy trì hoạt động của các nền tảng đầu tư trực tuyến giả mạo. Trong những trường hợp này, cần làm rõ số tiền từng người bị hại đã chuyển, số tiền thực tế được hoàn trả, mục đích của từng giao dịch và khoản tiền bị chiếm đoạt để xác định chính xác giá trị tài sản làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc xác minh thường gặp khó khăn do số lượng giao dịch lớn, người bị hại ở nhiều địa phương và tài liệu chứng minh việc chuyển, nhận tiền chưa đầy đủ, ảnh hưởng đến tiến độ điều tra và việc xác định phạm vi trách nhiệm hình sự của từng đối tượng.
Thứ tư, khó khăn trong việc xác định người thực hiện hành vi phạm tội và trách nhiệm của những người có liên quan.
Trong nhiều vụ án, các đối tượng không sử dụng tài khoản ngân hàng hoặc số điện thoại đứng tên mình mà mua, thuê, mượn tài khoản của người khác để nhận và chuyển tiền chiếm đoạt. Có trường hợp người đứng tên tài khoản khai chỉ cho mượn hoặc bán tài khoản, không trực tiếp thực hiện giao dịch và không biết nguồn gốc số tiền. Tương tự, dữ liệu truy cập có thể xác định được địa chỉ IP, thiết bị hoặc thời điểm đăng nhập nhưng chưa đủ căn cứ chứng minh cá nhân nào trực tiếp thực hiện thao tác. Điều này gây khó khăn trong việc xác định người thực tế quản lý, sử dụng tài khoản, người trực tiếp thực hiện hành vi chiếm đoạt và mối liên hệ giữa các đối tượng.
Vướng mắc còn phát sinh trong việc xác định trách nhiệm của những người tham gia các công đoạn khác nhau. Chẳng hạn, trong vụ án sử dụng website giả mạo để thu thập thông tin tài khoản ngân hàng, có thể có người thiết kế website, người gửi đường dẫn cho người bị hại, người sử dụng thông tin thu thập được để chuyển tiền và người tiếp nhận, rút tiền. Mặc dù các hành vi này có liên quan đến cùng một quá trình chiếm đoạt tài sản, nhưng không phải người nào tham gia cũng đương nhiên là đồng phạm. Cần chứng minh người đó có biết mục đích chiếm đoạt, có cùng ý chí thực hiện tội phạm hay không và hành vi của họ có vai trò như thế nào đối với việc phạm tội.
Đối với người cung cấp, mua bán hoặc cho thuê tài khoản ngân hàng, cần phân biệt trường hợp có đủ căn cứ xác định đồng phạm với trường hợp hành vi có thể cấu thành tội phạm độc lập khác, trong đó có tội quy định tại Điều 291 BLHS nếu đáp ứng các dấu hiệu luật định. Do đó, việc xác định trách nhiệm hình sự không thể chỉ dựa vào thông tin đăng ký tài khoản, dòng tiền hoặc dấu vết kỹ thuật riêng lẻ mà phải đánh giá tổng hợp lời khai, nội dung trao đổi, dữ liệu giao dịch và quá trình quản lý, sử dụng tài sản để làm rõ vai trò, ý thức chủ quan của từng người và các tài liệu khác trong hồ sơ vụ án.
Thứ năm, khó khăn trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử và truy vết tài sản bị chiếm đoạt.
Trong các vụ án vi phạm Điều 290 BLHS, nhiều tình tiết quan trọng chỉ được phản ánh thông qua dữ liệu điện tử như lịch sử đăng nhập, nhật ký truy cập, thông tin thiết bị, dữ liệu xác thực giao dịch, sao kê ngân hàng và nội dung trao đổi qua các ứng dụng. Tuy nhiên, những dữ liệu này có thể bị xóa, thay đổi, ghi đè hoặc lưu trữ trên nhiều hệ thống khác nhau, thậm chí trên máy chủ đặt ở nước ngoài. Thực tế có trường hợp người bị hại chỉ cung cấp được ảnh chụp màn hình tin nhắn, thông báo chuyển tiền hoặc bản sao kê, trong khi tài khoản liên lạc đã bị xóa, thiết bị không còn hoặc dữ liệu gốc chưa được thu thập. Điều này gây khó khăn cho việc xác minh tính xác thực, nguồn gốc và giá trị chứng minh của tài liệu.
Mặt khác, không phải dữ liệu điện tử nào cũng trực tiếp chứng minh được hành vi phạm tội. Chẳng hạn, sao kê ngân hàng có thể chứng minh tiền đã được chuyển từ tài khoản này sang tài khoản khác nhưng chưa đủ để xác định giao dịch được thực hiện bằng hành vi truy cập bất hợp pháp hay do chủ tài khoản tự chuyển tiền. Tương tự, lịch sử đăng nhập có thể xác định thiết bị, địa chỉ IP và thời điểm truy cập nhưng chưa đương nhiên chứng minh được người trực tiếp thực hiện thao tác. Vì vậy, việc đánh giá chứng cứ phải đặt trong mối liên hệ với các tài liệu khác nhằm làm rõ phương thức chiếm đoạt, người thực hiện hành vi và mục đích chiếm đoạt tài sản.
Khó khăn còn thể hiện ở việc truy vết dòng tiền và thu hồi tài sản. Sau khi chiếm đoạt, các đối tượng thường nhanh chóng chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian, rút tiền mặt hoặc chuyển đổi sang những loại tài sản khác, khiến việc xác định người thụ hưởng cuối cùng và thu hồi tài sản gặp nhiều trở ngại. Do đó, trong quá trình kiểm sát điều tra, cần chú trọng yêu cầu thu thập, bảo toàn kịp thời dữ liệu điện tử; đối chiếu thông tin từ ngân hàng, đơn vị cung cấp dịch vụ và các tài liệu điều tra khác; đồng thời làm rõ quá trình dịch chuyển tài sản, bảo đảm chứng cứ thu thập được có giá trị chứng minh và phục vụ việc xử lý, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt.
3. Một số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng công tác giải quyết các vụ án theo Điều 290 Bộ luật Hình sự
Một là, cần có hướng dẫn thống nhất về việc phân định tội danh giữa Điều 290, Điều 173 và Điều 174 Bộ luật Hình sự.
Để khắc phục tình trạng nhận thức và áp dụng pháp luật chưa thống nhất, cần có hướng dẫn cụ thể của cơ quan có thẩm quyền về các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản, đặc biệt là tiêu chí phân biệt với tội Trộm cắp tài sản và tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Việc hướng dẫn cần tập trung làm rõ phương thức chiếm đoạt, vai trò của phương tiện điện tử và hành vi trực tiếp dẫn đến việc tài sản bị chiếm đoạt. Chẳng hạn, cần phân biệt trường hợp người bị hại bị lừa để tự chuyển tiền với trường hợp đối tượng sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm lấy thông tin tài khoản, mã xác thực rồi tự thực hiện giao dịch chuyển tiền; hoặc trường hợp đối tượng bí mật sử dụng điện thoại, mật khẩu ngân hàng của người khác để chiếm đoạt tài sản.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu làm rõ phạm vi áp dụng quy định loại trừ tại khoản 1 Điều 290 BLHS đối với các trường hợp thuộc Điều 173 và Điều 174 BLHS. Việc hướng dẫn nên gắn với những tình huống điển hình đã phát sinh trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử, xác định rõ căn cứ áp dụng từng tội danh và những dấu hiệu cần chứng minh. Qua đó, hạn chế tình trạng cùng một hành vi nhưng có những quan điểm xử lý khác nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, dẫn đến việc thay đổi quyết định khởi tố, trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc kháng nghị về tội danh.
Hai là, cần hướng dẫn cụ thể việc xác định hành vi khách quan và các dấu hiệu cấu thành tội phạm quy định tại khoản 1 Điều 290 BLHS.
Khoản 1 Điều 290 BLHS quy định nhiều dạng hành vi khách quan khác nhau, do đó cần có hướng dẫn cụ thể về dấu hiệu pháp lý và điều kiện áp dụng đối với từng trường hợp, nhất là hành vi sử dụng thông tin tài khoản ngân hàng, truy cập bất hợp pháp vào tài khoản và lừa đảo trong các hoạt động giao dịch điện tử nhằm chiếm đoạt tài sản. Việc hướng dẫn cần làm rõ ranh giới giữa hành vi chuẩn bị công cụ, phương tiện phạm tội với hành vi đã thỏa mãn các dấu hiệu khách quan được điều luật mô tả. Đặc biệt, do khoản 1 Điều 290 có cấu thành hình thức, việc chưa chiếm đoạt được tài sản không phải trong mọi trường hợp đều là căn cứ để loại trừ trách nhiệm hình sự. Vì vậy, cần xác định hành vi cụ thể mà đối tượng đã thực hiện và mục đích chiếm đoạt tài sản, thay vì chỉ căn cứ vào việc đã phát sinh giao dịch chuyển tiền hoặc thiệt hại thực tế.
Trong quá trình thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên cần căn cứ vào từng dạng hành vi quy định tại khoản 1 Điều 290 để đề ra yêu cầu điều tra phù hợp. Đối với trường hợp đối tượng đã truy cập bất hợp pháp vào tài khoản nhưng chưa thực hiện giao dịch chuyển tiền, cần tập trung thu thập dữ liệu đăng nhập, lịch sử thao tác và các tài liệu chứng minh mục đích chiếm đoạt. Ngược lại, trường hợp đối tượng mới thu thập thông tin tài khoản, mật khẩu hoặc tạo lập website giả mạo thì cần tiếp tục làm rõ các hành vi đã thực hiện, tránh việc chỉ dựa vào công cụ, phương tiện hoặc ý định chủ quan để xác định hành vi phạm tội khi chưa đủ căn cứ pháp luật.
Ba là, cần thống nhất việc xác định số lần phạm tội, giá trị tài sản chiếm đoạt và phạm vi người bị hại.
Đối với các vụ án có nhiều giao dịch chuyển tiền, cần có hướng dẫn phân biệt trường hợp một hành vi chiếm đoạt được thực hiện thông qua nhiều lệnh chuyển tiền liên tiếp với trường hợp phạm tội nhiều lần. Việc xác định phải căn cứ vào thời điểm, mục đích, tính liên tục và mối liên hệ giữa các giao dịch, không chỉ dựa vào số lượng lệnh chuyển tiền để áp dụng tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên”. Đối với các vụ án sử dụng sàn đầu tư, ứng dụng giao dịch trực tuyến giả mạo, cần làm rõ bản chất từng khoản tiền người bị hại đã chuyển, khoản tiền được hoàn trả và số tiền thực tế bị chiếm đoạt. Đặc biệt, không được cộng dồn các giao dịch chuyển tiếp cùng một khoản tiền qua nhiều tài khoản trung gian để xác định giá trị tài sản chiếm đoạt.
Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn cụ thể hơn về việc xác minh người bị hại trong các vụ án có nhiều người bị hại tại nhiều địa phương hoặc ở nước ngoài. Trường hợp chưa xác định được đầy đủ người bị hại nhưng tài liệu, chứng cứ đã đủ căn cứ chứng minh hành vi phạm tội thì cần kịp thời xử lý theo quy định, không để việc xác minh kéo dài ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án. Tuy nhiên, đối với những khoản tiền chưa xác định được nguồn gốc, chủ sở hữu hoặc bản chất giao dịch thì phải tiếp tục xác minh, không mặc nhiên tính vào giá trị tài sản chiếm đoạt. Kiểm sát viên cần chú trọng yêu cầu điều tra, phân loại các giao dịch đã được chứng minh và các giao dịch còn phải làm rõ, bảo đảm xác định chính xác phạm vi trách nhiệm hình sự và áp dụng đúng tình tiết định khung.
Bốn là, cần nâng cao hiệu quả xác định người thực hiện hành vi phạm tội và phân hóa trách nhiệm hình sự của những người có liên quan.
Trong các vụ án vi phạm Điều 290 BLHS, việc xác định người đứng tên tài khoản ngân hàng không đồng nghĩa với việc đã xác định được người trực tiếp thực hiện hành vi chiếm đoạt. Do đó, quá trình điều tra cần tập trung làm rõ người thực tế quản lý, sử dụng tài khoản, thiết bị đăng nhập, số điện thoại nhận mã xác thực và người thực hiện các giao dịch chuyển, rút tiền. Các thông tin về chủ tài khoản, địa chỉ IP, lịch sử giao dịch cần được đối chiếu với dữ liệu thiết bị, nội dung trao đổi và các chứng cứ khác. Đối với những người mở hộ, cho thuê, mua bán tài khoản ngân hàng, cần chứng minh nhận thức, mục đích và vai trò của từng người để xác định có đồng phạm trong hành vi chiếm đoạt hay không; trường hợp không đủ căn cứ xác định đồng phạm thì xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 291 BLHS nếu đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Đối với các vụ án có tổ chức, phân công nhiệm vụ theo từng công đoạn như thiết kế website giả mạo, thu thập thông tin tài khoản, liên hệ người bị hại, thực hiện giao dịch và rút tiền, Kiểm sát viên cần chủ động yêu cầu điều tra làm rõ sự thống nhất ý chí, nhận thức về mục đích chiếm đoạt và mức độ tham gia của từng đối tượng. Việc đánh giá trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào hành vi thực tế và các chứng cứ chứng minh, không chỉ dựa vào việc đối tượng có đứng tên tài khoản, trực tiếp nhận tiền hoặc tham gia một công đoạn trong quá trình thực hiện hành vi phạm tội. Qua đó, bảo đảm xử lý đúng vai trò của từng người, tránh bỏ lọt đối tượng chủ mưu, cầm đầu hoặc xử lý thiếu căn cứ đối với những người có liên quan.
Năm là, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp trong thu thập chứng cứ điện tử, truy vết dòng tiền và thu hồi tài sản bị chiếm đoạt.
Đặc điểm của tội phạm sử dụng công nghệ cao là dữ liệu điện tử có thể nhanh chóng bị xóa, thay đổi hoặc không còn được lưu giữ, trong khi tiền chiếm đoạt thường được chuyển qua nhiều tài khoản trong thời gian ngắn. Vì vậy, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng với các ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông và đơn vị cung cấp dịch vụ điện tử, quy định rõ đầu mối tiếp nhận, thời hạn phản hồi và phương thức cung cấp dữ liệu phục vụ điều tra. Đồng thời, cần chú trọng thu thập, bảo toàn dữ liệu điện tử theo đúng trình tự, thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự; ưu tiên dữ liệu gốc hoặc dữ liệu được trích xuất, xác nhận hợp lệ từ hệ thống, đối chiếu với ảnh chụp màn hình, sao kê và tài liệu do người bị hại cung cấp để bảo đảm tính xác thực và giá trị chứng minh.
Trong quá trình kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên cần chủ động phối hợp với Điều tra viên ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, kịp thời đề ra yêu cầu xác minh thông tin tài khoản, lịch sử giao dịch, dữ liệu đăng nhập và quá trình dịch chuyển tài sản. Việc áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản, kê biên và xử lý tài sản phải bảo đảm có căn cứ, đúng thẩm quyền, đồng thời chú trọng bảo vệ quyền lợi của người bị hại và người thứ ba ngay tình. Đối với những trường hợp tiền bị chiếm đoạt được chuyển qua giao dịch mua bán tài sản số hoặc giao dịch thương mại khác, cần làm rõ nguồn gốc tiền, bản chất giao dịch và nhận thức của người nhận tiền trước khi xem xét trách nhiệm hình sự hoặc xử lý tài sản. Cùng với đó, cần tăng cường đào tạo nghiệp vụ về chứng cứ điện tử, ngân hàng điện tử và truy vết dòng tiền cho Điều tra viên, Kiểm sát viên nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh với loại tội phạm này.
4. Kết luận
Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản quy định tại Điều 290 BLHS có những đặc điểm pháp lý riêng, đặt ra nhiều khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Những vướng mắc chủ yếu liên quan đến việc phân định tội danh với các tội xâm phạm sở hữu, xác định hành vi khách quan, số lần phạm tội, giá trị tài sản chiếm đoạt, trách nhiệm của những người liên quan và việc thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử. Đặc biệt, đối với các vụ án có nhiều người bị hại, nhiều tài khoản trung gian và phương thức chiếm đoạt phức tạp, việc xác định đúng bản chất hành vi và phạm vi trách nhiệm hình sự đòi hỏi phải đánh giá toàn diện các tài liệu, chứng cứ thu thập được.
Để nâng cao hiệu quả công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra các vụ án về tội Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản quy định tại Điều 290 BLHS, cần chú trọng việc đánh giá đúng bản chất hành vi, phân định tội danh và xác định đầy đủ những vấn đề cần chứng minh ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm. Trong quá trình kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên cần chủ động đề ra yêu cầu điều tra, phối hợp chặt chẽ với Cơ quan điều tra trong việc thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử, xác minh các giao dịch ngân hàng, truy vết dòng tiền và làm rõ vai trò, trách nhiệm của từng đối tượng. Đồng thời, cần tăng cường tổng kết thực tiễn, phát hiện những vướng mắc trong việc áp dụng Điều 290 BLHS để kịp thời báo cáo, đề xuất cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn thống nhất, góp phần bảo đảm việc giải quyết vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội./.
Vũ Thị Đào – Phòng 2