Bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương (trẻ em, người cao tuổi, khuyết tật, mất năng lực hành vi dân sự, phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ, người dân tộc thiểu số…) và bảo vệ lợi ích công luôn được Đảng, Nhà nước rất quan tâm, khẳng định nhất quán trong nhiều nghị quyết, chỉ thị, kết luận và được thể chế trong Hiến pháp, pháp luật; công tác này trong những năm qua đã đạt được những kết quả nhất định.
Tuy nhiên về trách nhiệm, vai trò khởi kiện của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chưa thực sự hiệu quả. Thực tế hiện nay còn xảy ra vụ việc dân sự xâm hại các quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công nhưng chưa rõ chủ thể được giao thực hiện việc khởi kiện hoặc chưa được các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực sự quan tâm, chủ động yêu cầu và khởi kiện. Thực trạng này có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân là pháp luật chưa quy định cụ thể cơ chế bảo đảm cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện, trong đó chưa có quy định về Viện kiểm sát thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự đối với các trường hợp này dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực tài sản của nhà nước, của xã hội và chưa bảo vệ tốt quyền, lợi ích hợp pháp cho chủ thể là người dễ bị tổn thương.
Toàn cảnh buổi lễ ký kết
Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc “Thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công” có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đánh dấu một bước tiến mới trong cơ chế bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công ở nước ta. Lần đầu tiên, Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) được thí điểm giao thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự trong những trường hợp đặc biệt: Khi quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm chủ thể dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công cộng bị xâm hại nhưng không có người đứng ra khởi kiện.
Triển khai Nghị quyết 205 - tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành
Thực hiện chủ trương quan trọng nêu trên, Ngày 15/4/2026 Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 10 đã phối hợp với các cơ quan hữu quan trên địa bàn tổ chức Lễ ký kết Quy chế phối hợp trong việc thực hiện thí điểm Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (sau đây gọi tắt là Quy chế).
Đây là sự kiện có ý nghĩa chính trị, pháp lý và thực tiễn sâu sắc, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức và hành động của các cơ quan trong hệ thống chính trị đối với nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ lợi ích công, quyền con người và quyền công dân.
Tham dự buổi lễ có đồng chí Nguyễn Thanh Sơn - Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy, Phó Viện trưởng VKSND thành phố Hà Nội; đồng chí Nguyễn Thị Diệp Liên - đại diện lãnh đạo Phòng 9 VKSND thành phố Hà Nội; cùng tập thể lãnh đạo, công chức Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 10; Lãnh đạo Tòa án nhân dân Khu vực 10; cơ quan Thi hành án dân sự, cơ quan Thuế cơ sở, Đội Quản lý thị trường, đại diện cấp ủy, chính quyền địa phương, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và lực lượng Công an các xã trên địa bàn. Sự tham gia đầy đủ của các cơ quan, đơn vị thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm, sự đồng thuận và quyết tâm chính trị cao trong việc triển khai cơ chế tố tụng công ích theo tinh thần Nghị quyết của Quốc hội.
Tố tụng công ích - bước chuyển từ tư duy “bị động” sang “chủ động” bảo vệ pháp luật
Phát biểu tại buổi lễ, đồng chí Nguyễn Như Nghiêm nhấn mạnh: Việc giao cho Viện kiểm sát nhân dân quyền khởi kiện vụ án dân sự không chỉ đơn thuần là mở rộng thẩm quyền tố tụng, mà quan trọng hơn là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy bảo vệ pháp luật - từ bị động sang chủ động, từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa, bảo vệ và kiến tạo công bằng xã hội.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, nhiều vụ việc xâm phạm đến tài sản công, môi trường, công trình công cộng hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của các nhóm yếu thế như trẻ em không nơi nương tựa, người cao tuổi cô đơn, người khuyết tật, người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn… vẫn chưa được khởi kiện và giải quyết kịp thời do thiếu chủ thể có đủ điều kiện hoặc năng lực thực hiện quyền khởi kiện. Trong những trường hợp đó, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân với tư cách là chủ thể khởi kiện vì lợi ích công cộng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần khắc phục khoảng trống pháp lý, bảo đảm công lý được thực thi đầy đủ.
Đồng chí cũng khẳng định, hiệu quả triển khai Nghị quyết số 205 phụ thuộc rất lớn vào cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp và thực tiễn quản lý xã hội tại cơ sở. Các cấp ủy, chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị - xã hội giữ vai trò quan trọng trong việc phát hiện, cung cấp thông tin, phản ánh kịp thời các hành vi vi phạm liên quan đến lợi ích công hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể yếu thế. Đây là cơ sở quan trọng để Viện kiểm sát thực hiện hiệu quả chức năng, nhiệm vụ được giao.
Tại hội nghị, đồng chí Lương Thị Hương – Phó Viện trưởng VKSND Khu vực 10 đã trình bày tóm tắt nội dung Quy chế phối hợp. Quy chế xác định rõ phạm vi, nguyên tắc và phương thức phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15. Theo đó, Quy chế tập trung vào các nội dung trọng tâm như: công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật; cơ chế tiếp nhận, trao đổi, cung cấp và xác minh thông tin; phối hợp thu thập tài liệu, chứng cứ; trình tự, thủ tục khởi kiện, giải quyết vụ án và tổ chức thi hành án. Đồng thời, Quy chế cũng quy định cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị theo nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ thời hạn, rõ trách nhiệm”, qua đó bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và nâng cao hiệu quả phối hợp, tránh chồng chéo trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Phát huy vai trò chính quyền cơ sở trong phát hiện vi phạm từ sớm, từ xa
Phát biểu tại buổi lễ, đồng chí Cấn Văn Hương - Chủ tịch UBND xã Tây Phương khẳng định: Nghị quyết số 205/2025/QH15 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng nhằm khắc phục những khoảng trống trong bảo vệ lợi ích công và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân tại cơ sở. Với đặc thù gần dân, sát dân, chính quyền cấp xã có lợi thế trong việc nắm bắt tình hình thực tiễn, phát hiện sớm các vụ việc phát sinh liên quan đến quản lý đất đai, tài sản công, môi trường và trật tự xã hội. Việc phối hợp chặt chẽ với Viện kiểm sát nhân dân sẽ góp phần nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm, đồng thời tăng cường kỷ cương pháp luật và hiệu lực quản lý nhà nước trên địa bàn.
Các đồng chí đại diện các cơ quan liên ngành tham gia ký kết Quy chế với Viện KSND khu vực 10 - Hà Nội
Tăng cường phối hợp liên ngành - không để hình thành “vùng trống” trong bảo vệ công lý
Phát biểu chỉ đạo tại buổi lễ, đồng chí Nguyễn Thanh Sơn - Phó Viện trưởng VKSND thành phố Hà Nội ghi nhận và đánh giá cao sự chủ động của Viện KSND Khu vực 10 trong việc triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15. Đồng chí nhấn mạnh, trong bối cảnh tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, ngành Kiểm sát nhân dân không chỉ giữ vững chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp mà còn được giao thêm nhiệm vụ mới mang tính đột phá về bảo vệ lợi ích công và các nhóm chủ thể yếu thế.
Việc ký kết Quy chế phối hợp là bước cụ thể hóa chủ trương của Quốc hội, đồng thời là cơ sở quan trọng để tăng cường sự gắn kết giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị, bảo đảm mọi hành vi vi phạm pháp luật đều được phát hiện, xử lý kịp thời, không để tồn tại “vùng trống” trong bảo vệ công lý.
Khẳng định vai trò của Viện kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công và quyền con người
Thông qua cơ chế tố tụng công ích, Viện kiểm sát nhân dân không chỉ thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, mà còn trực tiếp tham gia bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp, bảo đảm các quyền này được tôn trọng và thực thi hiệu quả trong đời sống xã hội. Lễ ký kết Quy chế phối hợp giữa Viện kiểm sát, Tòa án, Thi hành án dân sự, cơ quan Thuế, Quản lý thị trường, chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc và lực lượng Công an đã thể hiện sự thống nhất cao về nhận thức và hành động trong triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15.
Phát biểu bế mạc, đồng chí Nguyễn Như Nghiêm khẳng định: Quy chế phối hợp là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm tăng cường sự gắn kết giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị ở cơ sở, bảo đảm việc phát hiện, cung cấp thông tin, thu thập chứng cứ và tổ chức khởi kiện được thực hiện kịp thời, đúng quy định pháp luật. Từ thực tiễn triển khai tại địa bàn, cơ chế tố tụng công ích được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ pháp lý hữu hiệu trong việc xử lý các hành vi xâm phạm lợi ích công và quyền của các nhóm yếu thế, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, tăng cường kỷ cương pháp luật và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các cơ quan tư pháp. Việc đặt lợi ích công và con người ở vị trí trung tâm của hoạt động tư pháp chính là nền tảng quan trọng để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và phát triển bền vững trong giai đoạn mới./.
Quang Nghĩa - Viện KSND khu vực 10