Có những niềm vui đến từ thành công của chính mình. Nhưng cũng có một niềm hạnh phúc rất khác: được chứng kiến một người đồng nghiệp vượt qua sự e ngại, đem những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm làm nghề chia sẻ với người đi sau và từ đó lan tỏa tình yêu, trách nhiệm đối với nghề Kiểm sát.
Ngày 28/8/2026 đối với tôi là một ngày như thế.
Người bạn mà tôi muốn kể là đồng chí Phạm Thị Loan - Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Khu vực 7. Trong công việc, Loan là một cán bộ lãnh đạo trách nhiệm, bản lĩnh, có chuyên môn nghiệp vụ và nhiều năm gắn bó với công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Những năm tháng làm nghề đã cho Loan nhiều trải nghiệm thực tiễn quý giá: cách đọc một hồ sơ khó, nhận diện khoảng trống chứng cứ, xử lý mâu thuẫn trong lời khai, đề ra yêu cầu điều tra và chuẩn bị xét hỏi, đối đáp tại phiên tòa.
Đồng chí Phạm Thị Loan - Phó Viện trưởng Viện KSND khu vực 7, thành phố Hà Nội (từ trái sang)
Khi nhận được lời mời của Trường Đại học Kiểm sát tham gia thỉnh giảng, Loan lại rất phân vân và do dự. Người vốn bình tĩnh trước những hồ sơ phức tạp ấy lại lo lắng trước một thử thách khác: đứng trước lớp và truyền đạt những điều mình đã tích lũy cho người khác.
Loan chia sẻ với tôi rằng bạn không biết mình sẽ bắt đầu từ đâu, nói thế nào để kiến thức không khô cứng và làm sao để học viên thực sự thấy hữu ích. Tôi đã động viên Loan nhận lời. Tôi nói rằng điều quý nhất một người làm thực tiễn có thể mang đến lớp học không phải là đọc lại điều luật, mà là kể được câu chuyện nghề của chính mình: một tình huống đã từng phải cân nhắc, một chứng cứ tưởng quan trọng nhưng chưa đủ giá trị chứng minh, hay một quyết định nếu nóng vội có thể để lại hậu quả khó khắc phục.
Và rồi Loan đã nhận lời mời của Nhà trường.
Từ đó, cả hai chúng tôi cùng bắt tay xây dựng bài giảng trên cơ sở bám sát Chuyên đề 3 và Chuyên đề 4 trong tài liệu bồi dưỡng về kỹ năng thực hành quyền công tố, kiểm sát khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử sơ thẩm các vụ án xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi.
Loan cung cấp những chất liệu thực tiễn: những dạng vụ việc đã gặp, những điểm Kiểm sát viên dễ bỏ sót, những tình huống thường phát sinh khi lấy lời khai trẻ em, đánh giá dữ liệu điện tử, xử lý mâu thuẫn chứng cứ, quyết định phê chuẩn, đề ra yêu cầu điều tra hay tham gia xét hỏi tại phiên tòa. Từ đó, chúng tôi cùng lựa chọn, sắp xếp và chuyển những kinh nghiệm ấy thành tình huống học tập, câu hỏi mở và các điểm chốt nghiệp vụ để bài giảng vừa bám sát giáo trình, vừa dễ hiểu, dễ tiếp cận.
Chúng tôi thống nhất không xây dựng bài giảng theo cách nhắc lại toàn bộ lý thuyết, mà sử dụng một tình huống xuyên suốt, mở dần theo tiến trình tố tụng để học viên phải suy nghĩ như một Kiểm sát viên thực sự.
Ngay ở phần đầu, câu hỏi được đặt ra là: “Nếu anh, chị là Kiểm sát viên được thông báo vụ việc này, trong 60 phút đầu tiên cần làm ngay 05 việc gì? Việc nào nếu để sang ngày hôm sau có thể không còn khả năng khắc phục?”
Từ câu hỏi ấy, lớp học đi vào những vấn đề rất thực tế: khẩn trương nhưng không nóng vội; không thể vì áp lực “phải bắt ngay” mà bỏ qua căn cứ pháp luật; không thể vì sợ trẻ quên mà liên tục yêu cầu một đứa trẻ đang hoảng loạn kể lại những chi tiết gây tổn thương; cũng không thể chỉ nói chung chung “đưa đi giám định”, mà phải xác định rõ cần giám định vấn đề gì, nhằm chứng minh nội dung nào.
Đối với điện thoại, tin nhắn, tài khoản mạng xã hội, dữ liệu định vị, bài học không dừng ở việc “có dữ liệu”, mà nhấn mạnh việc thu thập hợp pháp, bảo đảm nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng kiểm chứng. Một nguyên tắc được chốt lại ngắn gọn: bảo vệ trẻ - bảo toàn chứng cứ - xác định hướng chứng minh.
Ở phần định tội và đánh giá chứng cứ, học viên tiếp tục được đặt trước những dữ kiện không hoàn toàn thuận chiều: lời khai của người bị hại thay đổi ở một số thời điểm; không thu được ADN; không còn thương tích có giá trị chứng minh trực tiếp, trong khi dữ liệu điện tử lại thể hiện những nội dung cần tiếp tục làm rõ.
Thay vì yêu cầu học viên lập tức chọn một tội danh, bài giảng đặt câu hỏi: hành vi nào xảy ra ở lần nào, ý chí của người bị hại tại từng thời điểm ra sao, có yếu tố lệ thuộc, quẫn bách hay đe dọa không, dữ kiện nào mới chỉ là nghi vấn và dữ kiện nào đã là chứng cứ.
Thông điệp nghiệp vụ được nhấn mạnh là: không bắt đầu từ tên tội danh rồi tìm chứng cứ phù hợp với nhận định đã có; phải đi từ chứng cứ để xác định bản chất hành vi. Không chứng cứ nào được đứng một mình; lời khai, dữ liệu điện tử, giám định, người làm chứng và các chứng cứ ngoại vi phải được đặt trong cùng một hệ thống để kiểm chứng lẫn nhau.
Khi cùng Loan xây dựng bài giảng, cá nhân tôi còn đặc biệt chú ý đến một điểm khác. Người bị hại trong tình huống là trẻ em dưới 16 tuổi, đồng thời thuộc nhóm dễ bị tổn thương được cơ chế thí điểm theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 hướng tới bảo vệ.
Trong giai đoạn toàn Ngành đang triển khai thực hiện Nghị quyết 205 và xác định đây là một nhiệm vụ chính trị quan trọng, tôi trao đổi với Loan rằng bài giảng có điều kiện thuận lợi để lồng ghép nội dung nhận diện quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương. Chúng tôi thống nhất việc lồng ghép phải bảo đảm đúng mục tiêu, kết cấu và thời lượng chương trình của Nhà trường, không biến chuyên đề nghiệp vụ hình sự thành một bài giảng riêng về Nghị quyết 205.
Vì vậy, sau khi học viên đã đi hết các giai đoạn từ tiếp nhận nguồn tin, khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử sơ thẩm, tình huống được mở thêm: bản án hình sự đã có hiệu lực nhưng hình ảnh và thông tin của trẻ vẫn tiếp tục bị đăng tải trên mạng xã hội; trẻ bị ảnh hưởng danh dự, nhân phẩm, phải chuyển trường và tiếp tục điều trị tâm lý; gia đình không biết cách yêu cầu gỡ bỏ thông tin, xin lỗi, cải chính hoặc bồi thường.
Khi đó, câu hỏi được đặt ra: “Người phạm tội đã bị xử lý, nhưng quyền của người bị hại vẫn tiếp tục bị xâm phạm thì trách nhiệm bảo vệ đã thực sự kết thúc hay chưa?” Từ một vụ án hình sự, học viên bắt đầu nhận diện những quyền dân sự còn bị xâm phạm và điều kiện để xem xét cơ chế khởi kiện bảo vệ quyền dân sự của người thuộc nhóm dễ bị tổn thương theo Nghị quyết 205.
Điều khiến chúng tôi vui là phần lồng ghép ấy không làm ảnh hưởng đến thời lượng chương trình. Trái lại, nó tạo thêm chiều sâu cho buổi học. Lớp học trao đổi sôi nổi, học viên liên tục đặt câu hỏi, phản biện và tương tác với giảng viên.
Từ những câu hỏi “định tội gì, chứng minh ra sao, truy tố thế nào”, học viên bắt đầu đặt thêm những câu hỏi rộng hơn: sau bản án, quyền của người bị hại đã được bảo vệ đầy đủ chưa; nếu hành vi xâm phạm tiếp tục tồn tại dưới một hình thức khác thì cơ chế pháp lý nào có thể được sử dụng; trong trường hợp người yếu thế không đủ khả năng tự bảo vệ quyền của mình thì làm thế nào để không tạo ra khoảng trống bảo vệ.
Theo tôi, đó cũng là cách đưa một nhiệm vụ chính trị của Ngành vào hoạt động đào tạo, bồi dưỡng một cách tự nhiên: không cộng thêm một phần lý thuyết riêng biệt, mà giúp người học hình thành khả năng nhận diện nhiệm vụ ấy ngay từ một tình huống nghiệp vụ cụ thể.
Một tuần trước buổi học, tôi thấy Loan dành gần như toàn bộ thời gian có thể cho chuyên đề. Đọc, sửa, kiểm tra từng tình huống, từng câu hỏi, dự kiến các quan điểm trái chiều của học viên để chuẩn bị cách gợi mở và phản biện.
Đến sáng 28/8, Loan nói với tôi rằng từ 3 giờ 30 phút đã tỉnh giấc và không thể ngủ lại. Một người đã trải qua biết bao áp lực nghề nghiệp, vậy mà trước lần đầu bước lên bục giảng vẫn hồi hộp như một cô học trò trước kỳ thi.
Những phút đầu buổi học vẫn còn chút căng thẳng. Nhưng khi tình huống được mở ra, học viên bắt đầu tranh luận, đặt câu hỏi và Loan trả lời bằng chính những kinh nghiệm đã trải qua, tôi thấy một Loan hoàn toàn khác. Trước lớp lúc ấy là một Kiểm sát viên đang nói về nghề nghiệp của mình bằng những điều mình thực sự biết, thực sự đã làm và thực sự trăn trở.
Buổi “giảng” dần trở thành một cuộc trao đổi nghề nghiệp. Học viên không chỉ nghe mà phải lựa chọn phương án xử lý; không chỉ trả lời đúng hay sai mà phải giải thích căn cứ; không chỉ nhìn chứng cứ buộc tội mà còn phải tìm chứng cứ gỡ tội; không chỉ nghĩ đến việc xử lý người phạm tội mà còn phải nghĩ đến việc làm thế nào để người bị hại là trẻ em không tiếp tục trở thành nạn nhân trong chính quá trình tố tụng và sau khi vụ án kết thúc.
Với tôi, đó mới là điều đáng quý nhất.
Một cán bộ lãnh đạo có kinh nghiệm đã không giữ kinh nghiệm cho riêng mình. Một Kiểm sát viên đã vượt qua sự e ngại ban đầu, dành thời gian chuẩn bị và đem những gì mình tích lũy được chia sẻ với đồng nghiệp. Một vụ án kết thúc rồi sẽ được đóng hồ sơ. Nhưng một kinh nghiệm nếu được chia sẻ có thể tiếp tục sống trong cách một Kiểm sát viên khác xử lý công việc của mình nhiều năm sau đó.
Có thể một ngày nào đó, đứng trước một nguồn tin có nguy cơ mất chứng cứ, một học viên sẽ nhớ: khẩn trương nhưng không nóng vội. Đứng trước một hồ sơ có lời khai mâu thuẫn, họ sẽ nhớ: không chứng cứ nào được đứng một mình. Và khi một vụ án đã kết thúc, họ có thể đặt thêm một câu hỏi: quyền của người bị hại, nhất là người thuộc nhóm dễ bị tổn thương, đã thực sự được bảo vệ đầy đủ hay chưa?
Cuối buổi hôm ấy, điều khiến tôi vui nhất không phải là bạn mình đã hoàn thành một bài giảng, mà là Loan đã nói đến hai chữ: “lần sau”.
Hai chữ rất bình thường nhưng với tôi lại có ý nghĩa đặc biệt. Bởi phía sau “lần sau” là việc một người đã vượt qua nỗi sợ của chính mình. Và quan trọng hơn, từ nay có thêm một người sẵn sàng đem kinh nghiệm nghề nghiệp của mình trao lại cho đồng nghiệp.
Ngành Kiểm sát cần những người vững về chuyên môn, bản lĩnh và trách nhiệm. Nhưng để một nghề phát triển bền vững, còn cần những người đi trước sẵn sàng trao lại điều mình biết cho người đi sau.
Tôi hạnh phúc vì từ buổi sáng hôm ấy, có thêm một ngọn lửa nghề được truyền đi. Từ một Kiểm sát viên đã trải qua thực tiễn đến những Kiểm sát viên đang trưởng thành. Và rồi một ngày nào đó, chính những người được nhận hôm nay sẽ lại trao ngọn lửa ấy cho thế hệ tiếp theo.
Có lẽ, đó cũng là một trong những cách đẹp nhất để chúng ta yêu nghề, giữ nghề và cùng nhau làm cho nghề ngày một tốt hơn./.
Lê Thị Hồng Hạnh - Phòng 9