Bắt buộc chữa bệnh là một trong các biện pháp tư pháp được áp dụng đối với người phạm tội theo quy định tại Điều 46 Bộ luật hình sự. Đây là một biện pháp không chỉ có mục đích nhằm ngăn ngừa khả năng tiếp tục gây nguy hiểm cho xã hội của người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi mà còn thể hiện chính sách nhân đạo trong pháp luật hình sự của nhà nước ta, không buộc người bị mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi phải thực hiện những trách nhiệm pháp lý trong khi đang mắc bệnh.
Hình ảnh minh họa
Thực tiễn thời gian vừa qua ghi nhận sự gia tăng đáng kể các trường hợp bị can, bị cáo mắc bệnh lý tâm thần, thuộc diện phải áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Tuy nhiên, hiện nay chưa có quy định cụ thể và thống nhất về việc khấu trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử vào thời hạn chấp hành án phạt tù. Sự thiếu hành lang pháp lý rõ ràng trong lĩnh vực này đã dẫn đến việc áp dụng một cách thiếu đồng bộ các quy định pháp luật, từ đó nảy sinh nhiều quan điểm trái chiều giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Nhìn nhận từ một vụ án thực tế:
Nội dung vụ án: Khoảng 23 giờ ngày 21/4/2021, tại vỉa hè đường QL thuộc xã M, huyện T, thành phố H, do mâu thuẫn từ việc vay nợ, Nguyễn Tuấn A và Phùng Đình T đã dùng bàn ghế nhựa, chai thủy tinh và dùng chân tay đánh Hoàng Hải H ngã ngồi xuống đất. Sau đó H vùng dậy, rút dao mang theo từ trước khua ngang theo chiều từ phải sang trái trúng 01 nhát vào vùng mạn sườn trái của A rồi bỏ chạy. Thấy H bỏ chạy, A và T chửi bới, hò hét và đuổi theo H gây náo loạn, mất an ninh trật tự trên đường QL. Sau khi A chạy đuổi theo H khoảng 10 mét thì thấy đau ở mạn sườn trái và chảy máu nên dừng lại, còn T tiếp tục nhặt 01 cán chổi ven đường đuổi theo H khoảng 20 đến 25 mét nhưng không kịp nên quay lại đưa A đi cấp cứu tại bệnh viện.
Ngày 06/6/2022, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an huyện T khởi tố Phùng Đình T về tội “Gây rối trật tự công cộng”.
Kết luận giám định pháp y tâm thần số 35/KLGĐ ngày 17/01/2023 của Viện pháp y tâm thần Trung ương kết luận: Trước, trong khi thực hiện hành vi phạm tội và tại thời điểm giám định bị can Phùng Đình T bị bệnh rối loạn loại phân liệt. Theo phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10 năm 1992 bệnh có mã F21; Trước, trong khi thực hiện hành vi phạm tội bệnh ở giai đoạn ổn định, bị can có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi; Tại thời điểm giám định bệnh ở giai đoạn cấp tính, bị can mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Căn cứ Điều 5 Nghị định 64/2011/NĐ-CP ngày 28/7/2011 của Chính phủ, bị can thuộc diện cần phải áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
Ngày 17/3/2023 theo đề nghị của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân huyện T ra Quyết định bắt buộc chữa bệnh đối với Phùng Đình T. Ngày 05/5/2023 Cơ quan điều tra đã bàn giao người bị bắt buộc chữa bệnh Phùng Đình T cho Viện pháp y tâm thần Trung ương.
Kết luận giám định pháp y tâm thần số 47/KLGĐ ngày 04/8/2025 của Viện pháp y tâm thần Trung ương kết luận: Hiện tại bệnh rối loạn loại phân liệt của bị can Phùng Đình T ở giai đoạn ổn định, T đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi; không cần phải áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
Ngày 20/8/2025 Viện KSND khu vực X ra Quyết định đình chỉ biện pháp bắt buộc chữa bệnh; ngày 28/8/2025, Cơ quan điều tra đã thi hành Quyết định đình chỉ biện pháp bắt buộc chữa bệnh đối với Phùng Đình T và bắt tạm giam đối với bị can từ ngày 28/8/2025.
Ngày 30/9/2025 tại phiên tòa sơ thẩm, Viện kiểm sát nhân dân khu vực X đề nghị Hội đồng xét xử áp dụng điểm b khoản 2 Điều 318 Bộ luật hình sự xử phạt Phùng Đình T từ 36-40 tháng tù về tội “Gây rối trật tự công cộng”, thời hạn tù kể từ ngày 28/8/2025 và được trừ thời gian đã tạm giam (từ ngày 23/6/2022 đến ngày 19/12/2022) và thời gian bắt buộc chữa bệnh 02 năm 03 tháng 22 ngày (kể từ ngày 05/5/2023 đến ngày 27/8/2025). Tổng thời gian bị cáo bị áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam và thời gian phải chấp hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh đến ngày xét xử là 34 tháng 21 ngày.
Bản án số 106/2025/HSST ngày 30/9/2025 của Tòa án nhân dân khu vực X áp dụng điểm b khoản 2 Điều 318; Điểm s khoản 1, 2 Điều 51; Điều 38 Bộ luật hình sự xử phạt Phùng Đình T 30 tháng tù, thời hạn tù tính từ ngày bắt tạm giam 28/8/2025, được trừ thời hạn tạm giữ, tạm giam từ ngày 23/6/2022 đến ngày 19/12/2022 (Không trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh).
Các quan điểm giải quyết vụ án:
Quan điểm thứ nhất: Không trừ thời gian bị cáo T bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra (02 năm 03 tháng 22 ngày, kể từ ngày 05/5/2023 đến ngày 27/8/2025).
Khoản 3 Điều 49 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định: "Đối với người đang chấp hành hình phạt tù mà bị bệnh tới mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần, Tòa án có thể quyết định đưa họ vào một cơ sở điều trị chuyên khoa để bắt buộc chữa bệnh. Sau khi khỏi bệnh, nếu không có lý do nào khác để miễn chấp hành hình phạt, thì người đó tiếp tục chấp hành hình phạt.
Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù."
Những người ủng hộ quan điểm này cho rằng, theo quy định nêu trên thì việc thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù chỉ được áp dụng đối với trường hợp người đang chấp hành hình phạt tù, nếu áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử thì không thể áp dụng quy định “Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù” nêu tại khoản 3 Điều 49 Bộ luật hình sự.
Như vậy, tại thời điểm áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, bị cáo Phùng Đình T không phải là người đang chấp hành hình phạt tù nên việc khấu trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh mà đại diện Viện kiểm sát đề nghị tại phiên tòa sơ thẩm, dẫn đến việc người bị xử phạt tù không phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Quan điểm thứ hai (Đồng thời là quan điểm của nhóm tác giả): Có trừ thời gian bị cáo T bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra (02 năm 03 tháng 22 ngày, kể từ ngày 05/5/2023 đến ngày 27/8/2025).
Quy định “thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù” cần được hiểu là có thể áp dụng chung cho tất cả các trường hợp bắt buộc chữa bệnh từ giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án, bởi lẽ:
Thứ nhất, việc áp dụng hình phạt tù đối với bị cáo T mà không trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh là chưa phù hợp với kỹ thuật lập pháp tại Điều 49 Bộ luật Hình sự. Cụ thể, quy định “Thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù” không được viết liền mạch với nội dung về người đang chấp hành hình phạt tù tại khoản 3 mà tách riêng thành một đoạn độc lập ở cuối điều luật. Sự tách biệt về mặt bố cục này hàm ý rằng việc khấu trừ thời gian là một nguyên tắc chung, có hiệu lực cho mọi trường hợp bắt buộc chữa bệnh chứ không chỉ giới hạn trong trường hợp người đang thụ án mới bị bệnh.
Thứ hai, việc thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời gian chấp hành án phạt tù đã được nhắc tới tại điểm a khoản 6 Điều 2 của Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP ngày 24/04/2018 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng Điều 66 và Điều 106 Bộ luật hình sự về tha tù trước thời hạn có điều kiện: “a) Thời gian đã chấp hành án phạt tù là thời gian người đó bị tạm giữ, tạm giam, chấp hành án phạt tù trong các cơ sở giam giữ hoặc thời gian người đó bị bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án…” Quy định này được hiểu là thời gian đã chấp hành án phạt tù bao gồm thời gian người đó bị bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
Thứ ba, tuy Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự không có quy định cụ thể về nguyên tắc có lợi cho người phạm tội nhưng trong các quy phạm cụ thể của hai bộ luật đều thể hiện rõ nguyên tắc này. Việc chỉ trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh vào thời hạn chấp hành hình phạt tù khi bị cáo chấp hành án phạt tù mà không trừ trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử là chưa áp dụng nhất quán nguyên tắc có lợi cho người phạm tội.
Như vậy, theo nhóm tác giả, việc nhận định thời gian bắt buộc chữa bệnh được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù chỉ được áp dụng đối với người đang chấp hành hình phạt tù là cách hiểu chưa chính xác, dẫn đến không đảm bảo sự công bằng giữa các đối tượng bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, gây bất lợi cho bị can, bị cáo bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh trong giai đoạn điều tra, truy tố và chuẩn bị xét xử.
Từ những phân tích trên, để đảm bảo tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và nguyên tắc có lợi cho người phạm tội, nhóm tác giả kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền cần nhanh chóng ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về vấn đề này.
Rất mong nhận được sự trao đổi, bổ sung của các đồng nghiệp./.
Đặng Thị Kiều Diễm, Phạm Hoàng Lan Phương, Bùi Bích Phượng – Phòng 7