Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, các loại tội phạm sử dụng công nghệ cao trên địa bàn thành phố Hà Nội ngày càng gia tăng cả về số lượng, quy mô và mức độ tinh vi, tập trung vào các nhóm tội phạm như lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng, tổ chức đánh bạc và đánh bạc trực tuyến, xâm nhập trái phép hệ thống thông tin, sử dụng mạng viễn thông để thực hiện hành vi phạm tội. Thực tiễn giải quyết các vụ án này cho thấy, chứng cứ điện tử giữ vai trò đặc biệt quan trọng, mang tính quyết định trong việc chứng minh hành vi phạm tội và vai trò của các đối tượng liên quan. Đây là một thách thức lớn đối với công tác kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ điện tử trong tố tụng hình sự.
Thực trạng tội phạm công nghệ cao và vai trò của chứng cứ điện tử
Trong năm 2025, Cơ quan CSĐT Công an thành phố Hà Nội đã thụ lý, khởi tố tổng số 2.178 vụ án lừa đảo sử dụng công nghệ cao (tăng 15% so với cùng kỳ năm trước) với thiệt hại ước tính đến hàng nghìn tỷ đồng; 535 vụ án Tổ chức đánh bạc và Đánh bạc trên không gian mạng với nhiều hình thức đa dạng, nhưng chủ yếu là sử dụng các website trung gian để liên kết đến các trang webite đánh bạc của nhà cái (tăng 20% so với cùng kỳ); tội phạm sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản gia tăng đột biến, gây thiệt hại hàng chục nghìn tỷ đồng, với hàng triệu tài khoản bị xâm nhập, tạo sức ép lớn lên hệ thống thực thi pháp luật.
Trong bối cảnh đó, chứng cứ điện tử - gồm dữ liệu từ thiết bị số, nhật ký giao dịch, lưu lượng mạng, tài khoản ảo, dữ liệu máy chủ và nhiều loại dữ liệu số khác - đã trở thành yếu tố quyết định trong việc chứng minh hành vi phạm tội, xác định vai trò từng đối tượng, nhằm đảm bảo việc điều tra, truy tố, xét xử đúng quy định của pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội.
Những khó khăn nổi cộm trong thu thập chứng cứ điện tử
Tuy nhiên, công tác thu thập và kiểm sát chứng cứ điện tử trong các vụ án sử dụng công nghệ cao đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức thực tiễn, cụ thể:
- Dữ liệu bị phân tán và mã hóa: Dữ liệu liên quan đến hành vi phạm tội thường phân tán trên nhiều thiết bị, nền tảng lưu trữ đám mây, máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc được mã hóa, dẫn đến khó khăn trong việc truy xuất, sao lưu và bảo đảm tính toàn vẹn của chứng cứ.
- Thủ đoạn tinh vi của đối tượng: Các đối tượng phạm tội sử dụng SIM rác, tài khoản ảo, ví điện tử ẩn danh, hệ thống server ở nước ngoài để che giấu dấu vết, khiến việc xác định mối quan hệ chứng cứ và trách nhiệm pháp lý trở nên phức tạp hơn.
- Tranh chấp thẩm quyền quốc tế: Khi dữ liệu được lưu trữ bởi các dịch vụ xuyên biên giới, việc yêu cầu hỗ trợ tư pháp quốc tế mất nhiều thời gian và thủ tục, ảnh hưởng đến tiến độ điều tra.
- Thiếu nguồn lực chuyên môn: Nhân lực có chuyên môn sâu về công nghệ số và pháp y điện tử vẫn còn hạn chế trong lực lượng thực thi pháp luật, kéo theo khó khăn trong đánh giá chính xác giá trị pháp lý của chứng cứ điện tử.
Kinh nghiệm kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ điện tử trong các vụ án sử dụng công nghệ cao
Trên cơ sở đó, từ thực tiễn giải quyết các vụ án sử dụng công nghệ cao tại Hà Nội, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp thành phố Hà Nội đã rút ra một số kinh nghiệm quan trọng trong kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ điện tử như sau:
- Chủ động kiểm sát ngay từ giai đoạn đầu: Một trong những kinh nghiệm nổi bật được rút ra từ thực tiễn công tác tại Hà Nội là việc chủ động kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ điện tử ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm và khởi tố vụ án. Viện kiểm sát các cấp đã phân công Kiểm sát viên có kinh nghiệm, am hiểu lĩnh vực công nghệ cao để theo sát vụ việc, kịp thời định hướng cho Cơ quan điều tra trong việc thu thập, bảo quản dữ liệu điện tử, tránh tình trạng dữ liệu bị xóa, thay đổi hoặc không còn khả năng khôi phục. Trong quá trình kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên đã chú trọng kiểm sát việc khám xét, thu giữ các thiết bị điện tử như điện thoại di động, máy tính, máy chủ, thiết bị lưu trữ; kiểm sát chặt chẽ việc sao lưu, trích xuất dữ liệu, bảo đảm tính toàn vẹn và hợp pháp của chứng cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Ban hành yêu cầu điều tra trọng tâm, đúng hướng: Từ thực tiễn các vụ án sử dụng công nghệ cao tại Hà Nội cho thấy, việc ban hành yêu cầu điều tra có trọng tâm, trọng điểm là yếu tố then chốt nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ điện tử. Viện kiểm sát đã tập trung yêu cầu làm rõ các nội dung cốt lõi như: lịch sử giao dịch tài khoản ngân hàng, ví điện tử; dòng tiền liên quan đến hành vi phạm tội; dữ liệu truy cập, địa chỉ IP; vai trò quản trị hệ thống, tài khoản trung gian và mối liên hệ giữa các đối tượng trong đường dây phạm tội. Đối với các vụ án có yếu tố phức tạp, dữ liệu lớn hoặc liên quan đến nền tảng xuyên biên giới, Kiểm sát viên kịp thời yêu cầu trưng cầu giám định dữ liệu điện tử, phối hợp với các đơn vị chuyên môn nhằm bảo đảm kết luận giám định khách quan, có giá trị chứng minh cao.
- Tăng cường phối hợp liên ngành: Một kinh nghiệm quan trọng khác là tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa Viện kiểm sát với Cơ quan điều tra và các cơ quan chuyên môn trong quá trình thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử. Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy, sự phối hợp kịp thời, thường xuyên đã góp phần tháo gỡ nhiều khó khăn trong việc truy xuất dữ liệu lưu trữ trên hệ thống máy chủ đặt ngoài lãnh thổ Việt Nam hoặc dữ liệu bị mã hóa, ẩn danh. Thông qua phối hợp liên ngành, nhiều vụ án sử dụng công nghệ cao đã được điều tra, truy tố kịp thời, đúng pháp luật; chứng cứ điện tử được thu thập đầy đủ, chặt chẽ, hạn chế tối đa việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung do thiếu hoặc chưa đánh giá đầy đủ chứng cứ.
- Nâng cao năng lực Kiểm sát viên trong môi trường số: Từ thực tiễn công tác, Viện kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội xác định việc nâng cao trình độ, kỹ năng về công nghệ thông tin cho Kiểm sát viên là yêu cầu tất yếu. Bên cạnh việc tự nghiên cứu, học tập, các đơn vị đã chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về chứng cứ điện tử, kỹ năng kiểm sát các hoạt động điều tra trong môi trường số, từng bước đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm công nghệ cao.
Việc kiểm sát hoạt động thu thập chứng cứ điện tử trong các vụ án sử dụng công nghệ cao là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh tội phạm ngày càng tinh vi. Những kinh nghiệm và giải pháp nêu trên, xuất phát từ thực tiễn công tác tại Hà Nội, không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả kiểm sát, mà còn phục vụ cho mục tiêu bảo đảm an ninh trật tự, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước và người dân trong thời đại số./.
Phạm Thu Phương Anh - Phòng 2