Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các loại hình dịch vụ tài chính, cầm đồ, cho vay trực tuyến, tội phạm cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự trên địa bàn thành phố Hà Nội tiếp tục diễn biến phức tạp, với nhiều phương thức, thủ đoạn tinh vi, núp bóng các giao dịch dân sự hợp pháp. Loại tội phạm này không chỉ xâm phạm trật tự quản lý kinh tế mà còn là nguyên nhân phát sinh nhiều vụ việc vi phạm pháp luật về trật tự xã hội, gây bức xúc trong dư luận. Theo thống kê từ thực tiễn công tác kiểm sát, số vụ việc liên quan đến cho vay lãi nặng và các hành vi đòi nợ trái pháp luật có xu hướng gia tăng qua từng năm, tập trung chủ yếu tại các quận nội thành, khu vực đông dân cư, nơi có nhiều cơ sở cầm đồ, dịch vụ hỗ trợ tài chính hoạt động.
Thực trạng giải quyết các vụ án cho vay lãi nặng
Qua công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các vụ án trật tự xã hội nhận thấy các vụ án cho vay lãi nặng có một số đặc điểm nổi bật như sau:
- Hình thức cho vay đa dạng, biến tướng, phổ biến là hợp đồng cầm cố tài sản, hợp đồng mua bán tài sản kèm theo điều khoản chuộc lại, hợp đồng vay tiền thông qua app với nhiều điều khoản phức tạp.
- Lãi suất cho vay thực tế vượt rất cao so với quy định của pháp luật, có vụ việc lãi suất lên tới hàng trăm phần trăm/năm, nhưng được che giấu dưới dạng phí dịch vụ, phí tư vấn, tiền phạt chậm trả.
- Bị hại phần lớn là người lao động tự do, sinh viên, hộ kinh doanh nhỏ lẻ, thiếu hiểu biết pháp luật, tâm lý e ngại, không chủ động tố giác hành vi phạm tội.
Nhiều vụ việc ban đầu được phát hiện từ các hành vi cưỡng đoạt tài sản, đe dọa, gây rối trật tự công cộng, qua đó mới làm rõ hành vi cho vay lãi nặng có tính chất hệ thống, kéo dài.
Những khó khăn, vướng mắc trong công tác kiểm sát việc giải quyết đối với các vụ án Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
Thực tiễn giải quyết các vụ án cho vay lãi nặng cho thấy, đây là loại án có nhiều khó khăn, vướng mắc mang tính đặc thù, cụ thể:
Thứ nhất, khó khăn trong việc phân định ranh giới giữa quan hệ dân sự và trách nhiệm hình sự. Nhiều giao dịch được đối tượng thiết lập dưới hình thức hợp đồng dân sự có đầy đủ chữ ký, giấy tờ, khiến việc xác định bản chất “cho vay lãi nặng” không thể chỉ dựa vào hình thức hợp đồng. Kiểm sát viên phải đánh giá toàn diện quá trình thực hiện giao dịch, thời gian vay, số tiền thực nhận và số tiền người vay phải trả, đòi hỏi nhiều thời gian và kinh nghiệm nghiệp vụ.
Thứ hai, việc chứng minh lãi suất cho vay thực tế gặp nhiều khó khăn.
Trên thực tế, các đối tượng thường không thể hiện lãi suất trong hợp đồng, mà khấu trừ tiền lãi ngay khi giao tiền hoặc thu thêm nhiều khoản phí trá hình. Việc bóc tách, tính toán lãi suất thực tế đòi hỏi phải tổng hợp nhiều tài liệu, chứng cứ, trong khi người vay không lưu giữ đầy đủ giấy tờ, chứng từ.
Thứ ba, chứng cứ chủ yếu là tài liệu, dữ liệu điện tử, dễ bị tẩu tán, xóa bỏ.
Các giao dịch cho vay, đòi nợ thường được thực hiện qua tin nhắn, ứng dụng mạng xã hội, app vay tiền; nếu không được thu thập kịp thời, dữ liệu có thể bị xóa, thay đổi, gây khó khăn cho việc chứng minh hành vi phạm tội và vai trò của từng đối tượng.
Thứ tư, bị hại không hợp tác đầy đủ trong quá trình giải quyết vụ án.
Thực tiễn cho thấy, không ít trường hợp bị hại không muốn tiếp tục tố giác, chấp nhận thiệt hại về tài sản để tránh bị đe dọa, trả thù; điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc thu thập lời khai, tài liệu, chứng cứ, cũng như việc làm rõ toàn bộ hành vi phạm tội.
Thứ năm, việc xác định số tiền thu lợi bất chính và trách nhiệm dân sự còn gặp vướng mắc. Do nhiều khoản tiền được thu qua các tài khoản trung gian hoặc tiền mặt, việc tổng hợp, xác định chính xác số tiền thu lợi bất chính trong từng vụ án đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.
Một số kinh nghiệm và giải pháp trong công tác kiểm sát việc giải quyết đối với các vụ án Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự
Từ thực tiễn công tác, Viện KSND hai cấp thành phố Hà Nội đã rút ra nhiều kinh nghiệm và giải pháp mang tính hệ thống, góp phần nâng cao hiệu quả kiểm sát loại án này:
Một là, nâng cao chất lượng kiểm sát ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm. Kiểm sát viên chủ động kiểm sát chặt chẽ việc phân loại tin báo, yêu cầu xác minh đầy đủ phương thức cho vay, cách tính lãi, số tiền thực nhận và số tiền phải trả; kịp thời đề ra yêu cầu điều tra trọng tâm, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc hình sự hóa quan hệ dân sự.
Hai là, làm rõ bản chất “lãi nặng” của giao dịch trên cơ sở khoa học pháp lý. Quá trình kiểm sát điều tra, Kiểm sát viên phải chủ động, bám sát nội dung vụ án và yêu cầu việc xác định lãi suất phải căn cứ vào tổng nghĩa vụ tài chính thực tế của người vay, bao gồm toàn bộ các khoản phí phát sinh, bảo đảm việc truy cứu trách nhiệm hình sự có căn cứ vững chắc.
Ba là, tăng cường kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử.
Kiểm sát viên chú trọng kiểm sát trình tự thu thập, sao lưu, bảo quản dữ liệu điện tử; kịp thời yêu cầu trưng cầu giám định, xác minh dòng tiền qua tài khoản ngân hàng, ví điện tử, bảo đảm giá trị chứng minh của chứng cứ.
Bốn là, tăng cường phối hợp liên ngành, tháo gỡ kịp thời vướng mắc nghiệp vụ. Thông qua các cuộc họp liên ngành, đơn vị chủ động trao đổi, thống nhất quan điểm xử lý đối với các vụ án phức tạp, bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất, đúng quy định.
Năm là, gắn công tác kiểm sát với kiến nghị phòng ngừa vi phạm.
Từ các vụ án đã giải quyết, Viện KSND hai cấp Thành phố đã ban hành kiến nghị yêu cầu các cơ quan chức năng tăng cường quản lý hoạt động cầm đồ, dịch vụ tài chính; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật, góp phần hạn chế phát sinh loại tội phạm này.
Thực tiễn cho thấy, các vụ án cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự là loại án phức tạp, đòi hỏi kiểm sát viên phải vững vàng về pháp lý, sâu về nghiệp vụ và sát thực tiễn. Với việc không ngừng nâng cao chất lượng công tác kiểm sát, Viện KSND hai cấp Thành phố đã và đang góp phần quan trọng trong việc xử lý nghiêm minh tội phạm, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trên địa bàn Thủ đô./.
Lê Thị Ánh Tuyết - Phòng 2