Trong những năm gần đây, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh và sự gia tăng mạnh mẽ của số lượng phương tiện cơ giới, tình hình tai nạn giao thông trên địa bàn thành phố Hà Nội tiếp tục diễn biến phức tạp, trong đó không ít vụ việc có hậu quả nghiêm trọng về người và tài sản. Thực tiễn cho thấy, số vụ án hình sự được khởi tố về tội “Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ” theo Điều 260 Bộ luật Hình sự chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng số án trật tự xã hội trên địa bàn. Đặc thù của loại án này là hành vi phạm tội thường xảy ra bất ngờ, trong thời gian ngắn, hiện trường dễ bị xáo trộn và dấu vết vật chất nhanh chóng bị mai một. Do đó, chất lượng giải quyết vụ án phụ thuộc rất lớn vào công tác thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân đối với hoạt động thu thập chứng cứ, dấu vết không chỉ có ý nghĩa bảo đảm pháp chế, mà còn trực tiếp quyết định hiệu quả thực hành quyền công tố, hạn chế oan sai và bỏ lọt tội phạm.
Kiểm sát từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết tin báo về tội phạm
Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy, nhiều sai sót trong thu thập chứng cứ phát sinh ngay từ giai đoạn tiếp nhận, giải quyết tin báo về tai nạn giao thông. Do áp lực giải tỏa ùn tắc giao thông và tâm lý coi tai nạn giao thông là vụ việc hành chính thông thường, một số vụ việc chưa được xem xét đầy đủ khả năng phát sinh dấu hiệu tội phạm, dẫn đến việc chậm áp dụng các biện pháp tố tụng cần thiết và làm mất hoặc bỏ lọt các dấu vết quan trọng ban đầu. Từ thực tiễn đó, kiểm sát viên cần chủ động kiểm sát chặt chẽ việc tiếp nhận, phân loại tin báo, yêu cầu cơ quan điều tra kịp thời xác minh các yếu tố như: hậu quả về người và tài sản, dấu hiệu lỗi của người điều khiển phương tiện, tình trạng sử dụng rượu bia hoặc chất kích thích. Đối với những vụ việc có hậu quả nghiêm trọng hoặc tiềm ẩn dấu hiệu tội phạm, Kiểm sát viên cần yêu cầu Cơ quan điều tra đánh giá thận trọng và toàn diện các tình tiết liên quan, kịp thời áp dụng các biện pháp tố tụng nhằm bảo đảm việc thu thập chứng cứ ban đầu được đầy đủ, khách quan, phòng ngừa bỏ lọt tội phạm và tránh làm mất các dấu vết có giá trị chứng minh.
Vụ án Hoàng Công L. xảy ra ngày 15/6/2022 tại nút giao Phạm Hùng - Khuất Duy Tiến, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội (nay là phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội) là một ví dụ điển hình. Do ban đầu vụ việc được coi là tai nạn giao thông thông thường, lực lượng chức năng ưu tiên giải tỏa ùn tắc, không kịp thời đo đạc, ghi nhận đầy đủ dấu vết hiện trường. Khi xác định vụ việc có dấu hiệu tội phạm, đủ căn cứ xử lý hình sự thì nhiều chứng cứ quan trọng đã không còn, buộc các cơ quan tiến hành tố tụng phải trưng cầu giám định và giám định bổ sung nhiều lần, làm kéo dài thời hạn giải quyết vụ án. Do đó, việc kiểm sát từ sớm, từ đầu, ngay khi tiếp nhận tin báo là điều kiện tiên quyết để bảo đảm chất lượng thu thập chứng cứ.
Kiểm sát hoạt động khám nghiệm hiện trường – nền tảng của việc xác định cơ chế tai nạn và diễn biến vụ án
Trong các vụ án giao thông, hiện trường là nguồn chứng cứ trực tiếp, quan trọng nhất để làm rõ diễn biến vụ việc, cơ chế va chạm và lỗi của các bên liên quan. Tuy nhiên, trong điều kiện giao thông đô thị đông đúc như Hà Nội, hiện trường rất dễ bị xáo trộn do hoạt động cứu nạn, cứu hộ và giải tỏa ùn tắc. Kiểm sát viên cần trực tiếp kiểm sát hoặc kiểm sát chặt chẽ việc khám nghiệm hiện trường, bảo đảm thực hiện đầy đủ các bước: khoanh vùng, bảo vệ hiện trường; đo đạc, lập sơ đồ; chụp ảnh, quay video toàn cảnh và chi tiết; thu thập mảnh vỡ, dấu phanh, vết trượt, điểm va chạm đầu tiên… Thực tiễn xét xử tại Hà Nội cho thấy, vụ tai nạn xảy ra ngày 21/9/2021 trên đường Nguyễn Trãi, quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội (nay là phường Thanh Xuân, thành phố Hà Nội) do bị can Nguyễn Văn T. điều khiển ô tô gây tai nạn liên hoàn. Do hiện trường được ghi nhận đầy đủ ngay từ đầu, cơ quan tiến hành tố tụng đã xác định chính xác hành vi đi sai làn, vượt quá tốc độ cho phép của bị can, làm căn cứ truy tố vững chắc, không phát sinh tranh cãi tại phiên tòa. Qua đó có thể khẳng định, chất lượng khám nghiệm hiện trường quyết định trực tiếp đến khả năng dựng lại diễn biến vụ án và xác định lỗi.
Kiểm sát việc thu thập mẫu sinh học và trưng cầu giám định
Một trong những khó khăn phổ biến trong quá trình giải quyết các vụ án giao thông là việc xác định tình trạng sử dụng rượu bia, ma túy hoặc chất kích thích của người điều khiển phương tiện. Đây là yếu tố quan trọng để đánh giá lỗi chủ quan, nhưng lại rất dễ bị bỏ sót hoặc thực hiện chậm trễ. Kiểm sát viên cần kiểm sát chặt chẽ thời điểm lấy mẫu sinh học, điều kiện bảo quản mẫu, cũng như nội dung quyết định trưng cầu giám định. Các câu hỏi trưng cầu phải cụ thể, sát yêu cầu chứng minh, tránh chung chung hoặc hình thức.
Vụ án Nguyễn Hồng N. xảy ra ngày 19/6/2023 tại đường Láng, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội (nay là phường Đống Đa, thành phố Hà Nội) là ví dụ điển hình. Bị can điều khiển ô tô trong tình trạng có nồng độ cồn cao, gây tai nạn làm một người tử vong. Tuy nhiên, do việc xét nghiệm nồng độ cồn không được thực hiện ngay tại thời điểm xảy ra tai nạn mà sau nhiều giờ, nên kết quả giám định không phản ánh chính xác tình trạng của bị can tại thời điểm gây tai nạn. Điều này dẫn đến tranh luận kéo dài trong quá trình truy tố, xét xử về việc có đủ căn cứ xác định tình tiết tăng nặng do sử dụng rượu bia hay không. Từ vụ án trên cho thấy, việc lấy mẫu sinh học trong các vụ án giao thông cần được coi là hoạt động điều tra khẩn cấp, nếu chậm trễ sẽ mất giá trị không thể khắc phục.
Kiểm sát lời khai gắn với dữ liệu điện tử và chứng cứ khách quan
Trong nhiều vụ án giao thông, lời khai của người điều khiển phương tiện thường có xu hướng né tránh trách nhiệm hoặc đổ lỗi cho nạn nhân. Vì vậy, kiểm sát viên không thể chỉ dựa vào lời khai mà phải đối chiếu chặt chẽ với chứng cứ vật chất và dữ liệu điện tử. Trong điều kiện Hà Nội, hệ thống camera giao thông, camera dân cư, camera tại các cơ sở kinh doanh là nguồn chứng cứ ngày càng quan trọng. Kiểm sát viên cần yêu cầu cơ quan điều tra kịp thời trích xuất, sao lưu dữ liệu, tránh tình trạng bị ghi đè hoặc xóa bỏ. Thực tiễn giải quyết vụ án Phạm Văn H. xảy ra ngày 08/10/2021 tại phố Trần Duy Hưng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội (nay là phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội) cho thấy vai trò đặc biệt của dữ liệu điện tử. Bị can khai nạn nhân tự ngã trước đầu xe, nhưng hình ảnh camera thể hiện rõ hành vi vượt đèn đỏ và đâm trực diện vào xe máy. Nhờ chứng cứ khách quan, cơ quan tiến hành tố tụng đã bác bỏ hoàn toàn lời khai gian dối của bị can.
Kiểm sát việc quản lý, bảo quản vật chứng
Vật chứng trong án giao thông thường là phương tiện gây tai nạn, mảnh vỡ, giấy tờ liên quan. Nếu không được bảo quản đúng quy định, vật chứng có thể bị biến dạng, hư hỏng, làm giảm giá trị chứng minh tại phiên tòa. Kiểm sát viên cần thường xuyên kiểm sát kho vật chứng, yêu cầu niêm phong đầy đủ, che chắn phương tiện, lập biên bản giao nhận rõ ràng. Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy, đã có trường hợp phương tiện để ngoài trời trong thời gian dài, dẫn đến trầy xước, biến dạng thêm, gây khó khăn cho việc giám định dấu vết ban đầu.
Qua thực tiễn công tác kiểm sát trên địa bàn thành phố Hà Nội có thể khẳng định, nâng cao chất lượng kiểm sát việc thu thập chứng cứ, dấu vết là giải pháp trọng tâm để nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ. Kiểm sát viên phải thực hiện kiểm sát từ sớm, từ đầu, bám sát toàn bộ quá trình điều tra, từ tiếp nhận tin báo, khám nghiệm hiện trường, trưng cầu giám định, lấy lời khai, thu thập dữ liệu điện tử đến quản lý vật chứng. Chỉ khi bảo đảm chứng cứ được thu thập đầy đủ, hợp pháp, khách quan và toàn diện, công tác thực hành quyền công tố mới thực sự phát huy hiệu quả, góp phần bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, đồng thời nâng cao uy tín và vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong công tác bảo đảm trật tự an toàn giao thông trên địa bàn Thủ đô./.
Phạm Thu Phương Anh – Phòng 2