Trong giai đoạn từ ngày 30/9/2020 đến 30/9/2025, tình hình tội phạm liên quan đến sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc trên địa bàn thành phố Hà Nội tiếp tục diễn biến phức tạp, có xu hướng gia tăng theo từng năm, năm sau tăng nhiều so với cùng kỳ năm trước, với phương thức thủ đoạn ngày càng tinh vi, quy mô lớn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, trật tự xã hội. Trước yêu cầu thực tiễn, Viện KSND hai cấp thành phố Hà Nội đã chủ động phối hợp chặt chẽ với Công an và Tòa án trong tất cả các giai đoạn tố tụng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng chống loại tội phạm này.
Tình hình tội phạm và vi phạm pháp luật có liên quan đến sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc
Trong 05 năm, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Hà Nội đã thụ lý, giải quyết tổng số 33.663 tin báo về tội phạm, trong đó 18.834 tin liên quan đến hành vi sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc. Đã giải quyết 27.218 tin, đạt tỷ lệ 80,9%, trong đó khởi tố 21.836 vụ án. Trong giai đoạn điều tra, toàn Thành phố thụ lý 23.002 vụ/12.874 bị can, trong đó có 15.902 vụ án sử dụng công nghệ cao hoặc liên quan hoạt động tổ chức đánh bạc, đánh bạc trên không gian mạng. Cơ quan điều tra đã giải quyết 18.325 vụ, đạt tỷ lệ 79,7%. Viện kiểm sát đã truy tố 4.463 vụ/9.746 bị can, đạt 96,7%. Tòa án đã đưa ra xét xử 4.288 vụ/8.801 bị cáo, bảo đảm đúng hạn luật định.
Thời gian qua, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao có xu hướng gia tăng nhanh với nhiều hình thức mới: Giả danh cơ quan nhà nước, lực lượng thực thi pháp luật; lừa đảo đầu tư đa cấp, kinh doanh tiền ảo, chứng khoán quốc tế (Forex, BO); Tạo lập website, app tài chính giả mạo, đánh cắp dữ liệu khách hàng; sử dụng giấy tờ giả mở tài khoản; chuyển tiền qua nhiều lớp trung gian nhằm che giấu nguồn gốc; Lừa đảo trên mạng xã hội, thương mại điện tử; chiếm đoạt tài sản thông qua đầu tư dự án, môi giới việc làm, xuất khẩu lao động... Tội phạm tổ chức đánh bạc và đánh bạc trên không gian mạng tiếp tục bùng phát mạnh, chủ yếu dưới hình thức: Điều hành sàn cá cược trực tuyến liên tỉnh – xuyên quốc gia, sử dụng tiền ảo để ăn thua; Hoạt động trá hình trong các cơ sở kinh doanh hợp pháp như quán bar, nhà hàng, karaoke, đặc biệt là các câu lạc bộ Poker, lợi dụng phòng VIP, phòng kín để tổ chức đánh bạc. Nhiều vụ án lớn, đặc biệt nghiêm trọng đã được khởi tố như: vụ án Phó Đức Nam cùng đồng phạm về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội Không tố giác tội phạm, tội Rửa tiền và tội Chứa chấp tài sản do người khác phạm tội mà có, xảy ra tại thành phố Hà Nội và một số tỉnh, thành phố khác (vụ án MrPip); vụ án Nguyễn Văn Nam cùng đồng phạm về các tội Tổ chức đánh bạc, Đánh bạc và Rửa tiền, xảy ra ở Thủ đô Hà Nội và Thủ đô Băng Cốc của Vương quốc Thái Lan… thu hút sự quan tâm của dư luận xã hội.
Hiệu quả phối hợp trong điều tra – truy tố – xét xử
Trong thời gian qua, công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử các vụ án hình sự về tội phạm sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc đã được Viện KSND hai cấp thành phố Hà Nội quan tâm đúng mức. Viện KSND hai cấp Thành phố đã triển khai thực hiện nghiêm túc Chỉ thị số 06/CT-VKSTC ngày 06/12/2013 của Viện trưởng Viện KSND tối cao về tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm; Chỉ thị số 21/CT-TTg ngày 25/5/2020 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng ngừa, xử lý hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản; Chỉ thị số 16/CT-TTg ngày 27/5/2023 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng ngừa, đấu tranh tội phạm, vi phạm pháp luật liên quan đến tổ chức đánh bạc và đánh bạc và nhiều các văn bản, chỉ thị khác có liên quan. Lãnh đạo Viện KSND thành phố Hà Nội đã quán triệt, chỉ đạo, phân công Kiểm sát viên thực hành quyền công tố, kiểm sát chặt chẽ hoạt động điều tra vụ án của Cơ quan điều tra ngay từ khi tiếp nhận nguồn tin về tội phạm. Sau khi khởi tố vụ án, Kiểm sát viên kịp thời đề ra Yêu cầu điều tra mang tính khả thi cao; bám sát hoạt động điều tra của Điều tra viên và Cơ quan điều tra; chủ động tiến hành độc lập các hoạt động điều tra như hỏi cung bị can, lấy lời khai, xác minh...; nghiên cứu kỹ hồ sơ, đánh giá toàn diện chứng cứ vụ án trước khi đề xuất Lãnh đạo ký ban hành các quyết định tố tụng; phối hợp với Cơ quan điều tra, Tòa án nhân dân cùng cấp họp 02 ngành, 03 ngành để giải quyết những vướng mắc trong quá trình điều tra, giải quyết các vụ án hình sự. Thận trọng, khách quan, toàn diện khi nghiên cứu, đánh giá chứng cứ để đề xuất quan điểm xử lý. Do đó, không có trường hợp nào Tòa án tuyên không phạm tội, không có trường hợp nào ra quyết định xử lý dẫn đến oan, sai phải bồi thường theo quy định, không có vụ án nào điều tra để quá hạn luật định, số án trả hồ sơ điều tra bổ sung xảy ra thấp hơn chỉ tiêu mà kế hoạch đề ra.
Nhìn chung, Viện KSND hai cấp thành phố Hà Nội đã phối hợp chặt chẽ với Cơ quan CSĐT Công an thành phố Hà Nội và TAND thành phố Hà Nội ngay từ giai đoạn tiếp nhận, thụ lý giải quyết các tố giác tin báo về tội phạm đối với loại tội phạm tổ chức đánh bạc và đánh bạc cho đến khi kết thúc việc xét xử vụ án; thực hiện tốt công tác điều tra, truy tố, xét xử bảo đảm nghiêm minh, đúng pháp luật, không để xảy ra oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm; góp phần ổn định và giữ vững tình hình an ninh chính trị, trật tự trị an trên địa bàn Thủ đô.
Một số khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải quyết các vụ án sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc
Bên cạnh những kết quả đạt được như đã nêu, trên cơ sở thực trạng công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra các vụ án sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc còn có một số khó khăn, vướng mắc như sau:
* Đối với các vụ án sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản:
- Quy định pháp luật hiện hành còn chưa theo kịp thủ đoạn mới của tội phạm, cụ thể như:
+ Về khái niệm “tiền ảo”, “tài sản ảo”: Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung 2017 chưa có quy định cụ thể về khái niệm “tiền ảo”, “tài sản ảo”. Trong khi đó, phần lớn các hành vi chiếm đoạt qua không gian mạng hiện nay đều xoay quanh tiền ảo (Bitcoin, USDT…) hoặc các vật phẩm ảo trong game online. Việc không có khung pháp lý rõ ràng dẫn đến khó xác định “tài sản bị chiếm đoạt” có thuộc phạm vi Điều 174 (Lừa đảo chiếm đoạt tài sản), Điều 175 (Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản) hay Điều 290 (Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông chiếm đoạt tài sản).
+ Hành vi qua trung gian nước ngoài: Nhiều đối tượng sử dụng sàn thương mại điện tử, ví điện tử, app thanh toán quốc tế, máy chủ đặt ở nước ngoài. Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự chưa có hướng dẫn cụ thể về thẩm quyền xử lý trong trường hợp hành vi phạm tội diễn ra xuyên biên giới, gây khó khăn trong việc xác định căn cứ buộc tội.
- Khó khăn trong việc định tội danh và phân biệt các tội phạm: Hành vi sử dụng mạng viễn thông, mạng máy tính để lừa đảo có thể đồng thời có dấu hiệu của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản và tội Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông chiếm đoạt tài sản. Thực tế hiện nay, có nhiều vụ án cơ quan tiến hành tố tụng còn lúng túng, mâu thuẫn quan điểm trong việc lựa chọn tội danh, dẫn đến việc trả hồ sơ điều tra bổ sung nhiều lần hoặc kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Bộ luật Hình sự hiện chưa có hướng dẫn thống nhất, dẫn đến tình trạng cùng một hành vi nhưng ở địa phương này xử lý về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, ở địa phương khác lại xử lý về tội Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông chiếm đoạt tài sản.
- Vấn đề thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử: Bộ luật Tố tụng hình sự chưa có quy định đầy đủ, chi tiết về trình tự thu thập, niêm phong, bảo quản, giám định chứng cứ điện tử. Trong khi đó, chứng cứ điện tử có đặc điểm là dễ bị thay đổi, xoá bỏ, phụ thuộc vào thiết bị lưu trữ; chưa có cơ chế rõ ràng để hợp pháp hoá dữ liệu từ máy chủ, hệ thống đặt ở nước ngoài. Bộ luật Tố tụng hình sự chưa có cơ chế “bảo toàn dữ liệu điện tử” trong quá trình điều tra, dễ xảy ra tranh cãi về tính xác thực của chứng cứ.
- Quy định về xử lý tài sản liên quan còn bất cập: Việc kê biên, phong tỏa tài sản ảo chưa được quy định rõ ràng. Khi đối tượng chiếm đoạt tài sản đã nhanh chóng quy đổi sang tiền ảo, rồi chuyển qua nhiều ví, nhiều quốc gia, cơ quan tiến hành tố tụng hầu như không có công cụ pháp lý để phong tỏa, thu hồi. Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự chưa quy định cụ thể cơ chế xác định “giá trị tài sản” trong trường hợp tài sản bị chiếm đoạt là tiền ảo, dẫn đến khó khăn trong việc định khung hình phạt.
- Vấn đề hợp tác quốc tế trong tương trợ tư pháp: Bộ luật Tố tụng hình sự có quy định về ủy thác tư pháp, nhưng trình tự còn rườm rà, mất nhiều thời gian, trong khi dữ liệu điện tử dễ bị xóa bỏ. Nhiều quốc gia và công ty công nghệ (Google, Meta, Binance, Telegram…) chỉ cung cấp dữ liệu theo pháp luật của họ, không tuân thủ đầy đủ yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng Việt Nam. Việc này dẫn đến chứng cứ bị gián đoạn hoặc không thể thu thập hợp pháp.
* Đối với các vụ án Tổ chức đánh bạc và Đánh bạc:
- Về việc xác định đối tượng tài sản trong tội Đánh bạc: Theo quy định của pháp luật, để xử lý hành vi đánh bạc, trước hết phải xác định giá trị tiền hoặc hiện vật của những người tham gia đánh bạc. Theo đó, tài sản dùng để đánh bạc chỉ có thể là 02 trong 04 loại của tài sản: Tiền hoặc hiện vật. Trong thực tiễn, còn các loại tài sản khác hay những tài sản không phải là hiện có, mà thuộc loại tài sản hình thành trong tương lai không được xác định là đối tượng dùng trong tội Đánh bạc. Vì vậy, trường hợp người phạm tội sử dụng những tài sản là các loại giấy tờ có giá và quyền tài sản hay vật hình thành trong tương lai quy ra giá trị để thực hiện vào mục đích đánh bạc hay đánh bạc với mục đích ăn thua các loại tài sản là giấy tờ có giá và quyền tài sản hoặc vật hình thành trong tương lai thì sẽ không bị xử lý hình sự, bởi các loại tài sản trên chưa được quy định là đối tượng của tội phạm đánh bạc.
- Về việc xác định tiền trên chiếu bạc: Căn cứ để xác định tiền hay hiện vật dùng để đánh bạc được hướng dẫn ở nhiều văn bản từ trước khi Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 có hiệu lực, nhưng đến nay vẫn được áp dụng. Điều này là một trong những khó khăn khi áp dụng pháp luật. Chẳng hạn, Nghị quyết số 01/2010/NQ-HĐTP ngày 22/10/2010 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân (TAND) tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Điều 248 và Điều 249 BLHS năm 1999 (Nghị quyết số 01/2010) đã hết hiệu lực, nhưng hiện nay các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn vận dụng tinh thần của Nghị quyết này để xử lý tội Đánh bạc vì chưa có văn bản thay thế. Tại khoản 3 Điều 1 Nghị quyết số 01/2010 quy định: “Tiền hoặc hiện vật dùng đánh bạc bao gồm: (1) Tiền hoặc hiện vật dùng đánh bạc thu giữ được trực tiếp tại chiếu bạc; (2) Tiền hoặc hiện vật thu giữ được trong người các con bạc mà có căn cứ xác định đã được hoặc sẽ được dùng đánh bạc; (3) Tiền hoặc hiện vật thu giữ ở những nơi khác mà có đủ căn cứ xác định đã được hoặc sẽ được dùng đánh bạc”. Tuy nhiên, hiện nay chưa có khái niệm thế nào là chiếu bạc, diện tích, phạm vi xác định chiếu bạc. Có nhiều trường hợp khi bị bắt quả tang, số tiền đánh bạc không để trước mặt người đánh bạc hoặc bị rơi xung quanh những người ngồi đánh bạc một khoảng cách hợp lý. Đó là tiền trên chiếu bạc hay ngoài chiếu bạc còn có nhiều quan điểm trái chiều. Trong thực tiễn các vụ án đánh bạc, các cơ quan tiến hành tố tụng thường cho rằng chiếu bạc là khoảng không gian những người đánh bạc đang sử dụng để thực hiện hình thức đánh bạc (chia bài, lắc tài xỉu, đổ xí ngầu…) hay là phạm vi những con bạc đặt tiền trực tiếp để người chơi bạc nhìn thấy, số tiền đặt ở nơi chia bạc là tiền trên chiếu bạc.
- Việc định tội danh trong trường hợp các vụ án Tổ chức đánh bạc và Đánh bạc dưới hình thức mua bán số lô đề mà chỉ xác định được 01 người mua số lô, đề còn nhiều quan điểm khác nhau, chưa thống nhất trong quá trình xử lý, giải quyết. Ví dụ: Đối tượng trực tiếp bán lô đề cho một người/ngày mà không chuyển cho ai khác nhưng số tiền đánh bạc từ 20.000.000 đồng trở lên thì có đơn vị khởi tố, truy tố, xét xử về tội Tổ chức đánh bạc; nhưng cũng có đơn vị khởi tố, truy tố, xét xử về tội Đánh bạc với quan điểm người trực tiếp bán lô đề và người mua lô đề là hai người đánh bạc cùng nhau, người trực tiếp bán lô đề là người giúp sức cho con bạc nên đồng phạm về tội Đánh bạc.
- Khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải quyết đối với các vụ án tổ chức đánh bạc và đánh bạc sử dụng công nghệ cao:
+ Khó khăn khi xác định số tiền đánh bạc, số tiền tổ chức đánh bạc trong các vụ án đánh bạc trên không gian mạng. Khác với hình thức tổ chức đánh bạc, đánh bạc thông thường; thì các đối tượng tổ chức đánh bạc trên không gian mạng thường không tiếp xúc, giao dịch trực tiếp với nhau; mọi giao dịch chủ yếu thông qua mạng xã hội như facebook, zalo, viber... Các đối tượng tổ chức đánh bạc thường lợi dụng dịch vụ quảng cáo của các trang mạng xã hội như facebook, google, youtube… để quảng bá, phát tán các sản phẩm cờ bạc; đưa ra các phần thưởng hấp dẫn, tặng mã khuyến mãi có giá trị để thu hút, lôi kéo người tham gia, người chơi. Mặt khác, khác với đánh bạc thông thường là phải có địa điểm cụ thể, con người cụ thể, đánh bạc trên không gian mạng có thể thực hiện bất kỳ thời gian nào và bất cứ địa điểm nào, chỉ cần có thiết bị kết nối internet, máy tính bảng, điện thoại thông minh… là có thể đánh bạc trực tiếp với nhà cái thông qua các website đánh bạc, người đánh bạc không biết những người cùng tham gia là ai, ở đâu. Việc xác định các đối tượng đánh bạc, tổ chức đánh bạc thông thường phải qua xác minh tài khoản ngân hàng, facebook, zalo, viber…còn mất nhiều thời gian và khó khăn trong thực tiễn do một số ngân hàng không cung cấp thông tin kịp thời, không xác minh được các thông tin liên quan đến facebook, zalo, viber…
+ Hoạt động thu thập chứng cứ điện tử chứng minh hành vi đánh bạc trên không gian mạng chủ yếu dựa vào việc thu thập dữ liệu trên các thiết bị như: Iphone, ipad, iPod touch, MacOS, máy tính cá nhân và thông tin trên internet, cloud. Tuy nhiên, các dữ liệu điện tử dễ dàng bị các đối tượng xóa, thay đổi, mã hóa nhằm che giấu hành vi phạm tội, như một số trường hợp khi bắt giữ các đối tượng đánh bạc bằng hình thức cá độ bóng đá trên mạng internet thì các đối tượng thường đánh sập trang truy cập nên không thể thu thập được các thông tin, dữ liệu gây khó khăn trong quá trình đấu tranh tội phạm.
Một số kiến nghị, đề xuất nhằm nâng cao chất lượng công tác kiểm sát điều tra các vụ án sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và đánh bạc
- Liên ngành Tư pháp Trung ương cần sớm hướng dẫn để giải quyết các nội dung khó khăn nêu trên như khái niệm về “tiền ảo”, “tài sản ảo”; quy định đầy đủ, chi tiết về trình tự thu thập, niêm phong, bảo quản, giám định chứng cứ điện tử; hướng dẫn, quy định cụ thể về về việc định tội danh đối với các hình thức đánh bạc có tính phổ biến, nhất là hành vi đánh bạc dưới hình thức số đề, cá độ bóng đá để giúp cho việc áp dụng pháp luật được thuận lợi và thống nhất... Bên cạnh đó, cần thiết ban hành hướng dẫn quy định cụ thể về trách nhiệm phối hợp và cung cấp thông tin của các ngân hàng, các công ty viễn thông hoặc các cơ quan, tổ chức khác có liên quan trong quá trình giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và các vụ án hình sự (tập trung quy định về thời hạn cung cấp thông tin; và các biện pháp, chế tài xử lý trong trường hợp chậm trả lời hoặc không trả lời các yêu cầu, đề nghị của các cơ quan tiến hành tố tụng).
- Mở các lớp đào tạo, tập huấn năng lực chuyên môn nghiệp vụ cho các Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán nhằm nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản, tổ chức đánh bạc và Đánh bạc; trong đó tập trung nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn cho cán bộ phát hiện, thu thập chứng cứ điện tử nhằm thu giữ được các dữ liệu điện tử phục vụ đấu tranh, khởi tố, truy tố và xét xử đối với loại tội phạm này./.
Phạm Thu Phương Anh - Phòng 2