Trong 65 năm hình thành và phát triển, đã có thời gian dài (từ năm 1960 đến năm 2002), VKSND có quyền khởi tố vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích tập thể và quyền của công dân, góp phần thu hồi nhiều tài sản và bảo vệ người yếu thế. Tuy nhiên, từ khi Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” và Luật Tổ chức VKSND 2002, chức năng kiểm sát chung bị bãi bỏ, nên VKSND không còn quyền khởi tố dân sự chỉ còn tập trung thực hiện chức năng “thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp”.
Mặc dù Điều 187 BLTTDS năm 2015 đã quy định cụ thể và mở rộng quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước so với Điều 162 BLTTDS năm 2004 và BLTTDS năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) nhưng các quy định của pháp luật về quyền khởi kiện của cá nhân, tổ chức để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người yếu thế, lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng vẫn còn chung chung nên việc áp dụng pháp luật để giải quyết từng tranh chấp cụ thể còn khó khăn, tính khả thi thấp.
Mặt khác, các cơ quan, tổ chức được giao quyền khởi kiện chưa nhận thức đầy đủ về quyền, trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước để thực hiện nghiêm chỉnh quy định của pháp luật. Các cơ quan, tổ chức còn bị hạn chế về thời gian và kỹ năng tham gia tố tụng nên không muốn khởi kiện. Bên cạnh đó, chưa có văn bản quy định hoặc hướng dẫn cụ thể của cơ quan có thẩm quyền về trình tự, thủ tục, điều kiện để thực hiện quy định tại Điều 187 BLTTDS.
Nghị quyết 205/2025/QH15 đã khôi phục và phát triển quyền năng này theo một cơ chế hoàn toàn mới cho phép VKSND khởi kiện các tranh chấp dân sự nhằm bảo vệ lợi ích công và đặc biệt là quyền của nhóm yếu thế.
Đây là bước tiến quan trọng trong việc tăng cường vai trò của VKS trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Nếu người dân không thể tự bảo vệ mình, nếu cơ quan có trách nhiệm không xử lý dứt điểm, nếu doanh nghiệp cố tình vi phạm kéo dài, thì VKS sẽ vào cuộc – đúng tinh thần Nghị quyết 205. Nghị quyết 205 không chỉ trao quyền, mà trao cho ngành kiểm sát trách nhiệm bảo vệ sự sống, bảo vệ môi trường, bảo vệ cộng đồng.
Đây không chỉ là một nhiệm vụ mới. Đây là một dấu mốc, là một bước chuyển mình quan trọng của toàn ngành KSND trong giai đoạn hiện nay.
Chính vì vậy, sự ra đời của Nghị quyết 205 không đơn thuần là ban hành thêm một văn bản pháp luật. Nó là lời khẳng định đầy mạnh mẽ rằng: Nhà nước bảo vệ người yếu thế, bảo vệ lợi ích công và VKS là lực lượng đứng tuyến đầu trong sứ mệnh đó.
Vì vậy, để bảo đảm thống nhất về nhận thức và triển khai thực hiện hiệu quả, chất lượng, đúng chủ trương, định hướng, mục đích mà Quốc hội cũng như ngành kiểm sát đặt ra tác giả cho rằng các cán bộ, KSV, chuyên viên, người lao động đang công tác trong ngành kiểm sát cần nhận thức thống nhất đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, là sứ mệnh lịch sử của VKSND trong giai đoạn mới, phải nỗ lực, khắc phục khó khăn, quyết tâm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ này. Do đó việc Hướng dẫn triển khai theo Nghị quyết 205 đến các VKS khu vực là yêu cầu cấp thiết, xuất phát từ một số lý do sau:
Thứ nhất, Nội dung Nghị quyết 205 mang tính nguyên tắc nếu không có hướng dẫn, mỗi VKSKV có thể hiểu và áp dụng khác nhau, dẫn tới không thống nhất, làm giảm hiệu quả thí điểm.
Thứ hai, cần xác lập quy trình nghiệp vụ thống nhất từ khâu phát hiện vi phạm – xác minh – lập hồ sơ – Thông báo, kiến nghị khởi kiện - ký đơn khởi kiện – tham gia tố tụng – kiểm sát thi hành án. Nếu không có tài liệu hướng dẫn, mỗi đơn vị có thể tự xây dựng quy trình riêng, gây thiếu đồng bộ, khó kiểm tra, khó đánh giá hiệu quả, thậm chí ảnh hưởng đến quyền lợi của đối tượng được bảo vệ.
Thứ ba, tránh rủi ro pháp lý và bảo đảm tính hợp pháp trong từng quyết định khởi kiện của VKSND. Khởi kiện công ích là quyền hạn mới, nhưng cũng là trách nhiệm pháp lý lớn của VKS. Việc Thông báo, kiến nghị khởi kiện không đúng thẩm quyền, không đúng căn cứ hoặc chưa đủ hồ sơ có thể dẫn tới hình ảnh của ngành bị ảnh hưởng.
Thứ tư, đáp ứng yêu cầu chính trị – pháp lý trong bảo vệ lợi ích công cộng và nhóm yếu thế. Nghị quyết 205 nhấn mạnh mục tiêu bảo vệ nhóm yếu thế, tăng cường niềm tin của nhân dân vào hệ thống pháp luật. Từ đó thực hiện đúng tinh thần Nghị quyết: “Không để quyền công dân bị bỏ ngỏ”.
Thứ năm, Nghị quyết 205 được thực hiện thí điểm trong 3 năm. Do đó, nếu không hướng dẫn – không thể có hiệu quả. Không có thống nhất – không thể có thành công.
Để thực hiện thắng lợi Nghị quyết 205, cần tập trung các vấn đề trọng tâm sau:
Một là, kiện toàn Tổ công ích tại từng VKS khu vực: Rõ người – rõ việc – rõ trách nhiệm.
Hai là, cung cấp đầy đủ tài liệu, văn bản hướng dẫn, quy chế phối hợp: Nhận thức phải thống nhất thì hành động mới thống nhất.
Ba là, xây dựng quy trình xử lý nguồn tin và thu thập chứng cứ chặt chẽ. Đặc biệt chú trọng các vụ việc Môi trường, Trẻ em, người tiêu dùng – những nơi quyền lợi dễ bị xâm hại nhất.
Bốn là, thiết lập quy trình nghiệp vụ khởi kiện công ích thống nhất toàn ngành. Từ điều kiện khởi kiện, thẩm quyền của VKS đến quyền – nghĩa vụ khi tham gia tố tụng.
Năm là, đẩy mạnh và đa dạng hóa công tác truyền thông, để người dân hiểu rằng: “Khi quyền dân sự của bạn bị xâm phạm, Viện kiểm sát sẽ ở đó cùng bạn.” Và với mục tiêu mỗi người dân, mỗi tổ chức xã hội là “cánh tay nối dài” của VKSND trong việc phát hiện và bảo vệ người yếu thế, lợi ích công. Do đó, mỗi cán bộ, KSV cần phải chủ động, tích cực, chuẩn bị đầy đủ các điều kiện, sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ mới để việc triển khai thí điểm. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền Nghị quyết 205 tạo sự lan tỏa mạnh mẽ trong nhân dân trong việc khởi kiện vụ án dân sự công ích.
Có thể nói, VKS khởi kiện vụ án dân sự công ích không những là bước đi đột phá của ngành kiểm sát mà còn là một sứ mệnh. Sứ mệnh khẳng định rằng ngành KSND không chỉ kiểm sát mà còn bảo vệ, không chỉ giám sát mà còn hành động, vì lợi ích Nhà nước, vì lợi ích công cộng và hơn hết vì người dân. Mỗi cán bộ kiểm sát bằng tinh thần của Nghị quyết 205, bằng trái tim của người kiểm sát sẽ luôn đủ bản lĩnh để đứng về phía người yếu thế, đủ dũng khí để bảo vệ lợi ích công, và đủ nhân văn để làm cho pháp luật thật sự trở thành điểm tựa của nhân dân.
Trần Xuân Huệ, Lê Thị Hồng Hạnh, Nguyễn Thị Hà Phương - Phòng 9