Một số ý kiến trao đổi về bài viết “Khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại - Một số khó khăn và giải pháp khắc phục”

28/07/2020 08:31 | 133 | 0

         Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại đã được quy định khá chi tiết và cụ thể trong BLTTHS năm 2015, trở thành cơ sở pháp lý quan trọng, đã và đang phát huy vai trò tích cực trong thực tiễn áp dụng pháp luật. Nhưng bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc cần có giải pháp tháo gỡ. Trước tiên, tôi đồng ý với tác giả bài viết “Khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại - Một số khó khăn và giải pháp khắc phục” (được đăng tại chuyên mục “Diễn đàn nghiệp vụ” trên Trang thông tin điện tử của Viện KSND thành phố Hà Nội ngày 26/3/2020) về tính cần thiết phải đưa ra vấn đề; tuy nhiên tôi không đồng ý về một số nội dung và xin đưa ra ý kiến như sau:

        Thứ nhất, vấn đề bị hại không hợp tác trong quá trình giải quyết vụ án, cụ thể đối với các vụ án về tội Cố ý gây thương tích, bị hại không hợp tác hoặc từ chối đi giám định thương tích để xác định tỷ lệ thương tích và không yêu cầu khởi tố. Tác giải đưa ra giải pháp áp dụng biện pháp cưỡng chế đó là “áp giải” người bị hại theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều 127 BLTTHS năm 2015. Phương án này chưa hợp lí, bởi lẽ:

        Quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại tạo ra thêm căn cứ pháp lí giải quyết vụ án hình sự, thay vì chỉ có một biện pháp duy nhất là khởi tố vụ án hình sự để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Trong trường hợp việc khởi tố vụ án hình sự mang lại thêm những thiệt hại cho bị hại, mất thời gian, tốn kém chi phí giải quyết, bản thân bị hại cũng không muốn khởi tố vụ án hình sự để xử lí người phạm tội. Vì vậy, pháp luật tố tụng quy định trong những trường hợp nhất định chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi có yêu cầu của bị hại là giải pháp phù hợp. Với ý nghĩa như vậy, việc áp dụng biện pháp cưỡng chế với bị hại trong trường hợp này có hợp lý và hiệu quả hay không?

        Thực chất khó khăn, vướng mắc ở đây nằm ở quy định tại Điều 155 BLTTHS năm 2015, điều luật không quy định thời hạn bị hại được quyền yêu cầu khởi tố, nghĩa là về nguyên tắc họ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án bất cứ lúc nào, hoàn toàn không bị giới hạn về mặt thời gian. Trong khi đó, theo quy định của BLTTHS năm 2015 thì thời hạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm là 20 ngày, trường hợp phức tạp có thể tới 02 tháng và được gia hạn một lần không quá 02 tháng.

        Thực tế, có nhiều trường hợp đã hết thời hạn xác minh giải quyết và hết thời hạn gia hạn nhưng bị hại vẫn chưa yêu cầu khởi tố, cũng không thể hiện ý chí là không yêu cầu khởi tố vụ án, hệ quả là vụ án chưa thể giải quyết được, Cơ quan điều tra không thể ra quyết định khởi tố vụ án vì chưa có yêu cầu khởi tố của bị hại, cũng không thể ra quyết định không khởi tố vụ án vì chưa đủ điều kiện cần thiết. Ở một số địa phương, trong trường hợp này, Cơ quan điều tra ra Quyết định tạm đình chỉ giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm vì liên quan đến quyền yêu cầu khởi tố vụ án của bị hại. Tuy nhiên, việc tạm đình chỉ  không giải quyết triệt để vụ việc mà để ở tình trạng “treo”.

        Để hạn chế trường hợp quá thời hạn giải quyết tố giác, tin báo tội phạm do bị hại chậm yêu cầu khởi tố, cần quy định về thời hạn yêu cầu khởi tố vụ án hình sự. Việc này một mặt nâng cao trách nhiệm, ý thức của bị hại trong việc cân nhắc yêu cầu khởi tố hay không khởi tố vụ án của mình; mặt khác tạo điều kiện thuận lợi cho Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án, tránh tình trạng vụ việc bị treo” như trên.

        Thứ hai, trường hợp vụ án khởi tố theo yêu cầu của bị hại có nhiều người cùng thực hiện hành vi phạm tội nhưng bị hại chỉ yêu cầu khởi tố vụ án đối với hành vi của một hoặc một số bị can. Đây không phải là khó khăn, vướng mắc mà là nhận thức chưa đúng, chưa đầy đủ về quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại. Trường hợp này, cơ quan có thẩm quyền cần phải giải thích cho bị hại về quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự hoặc rút yêu cầu khởi tố vụ án hình sự và không có quyền yêu cầu khởi tố bị can.

        Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt của khởi tố vụ án hình sự, áp dụng đối với một số tội phạm xâm phạm sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và một số quyền nhân thân của bị hại là cá nhân hoặc tài sản, uy tín của bị hại là cơ quan, tổ chức, theo đó, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng khi xác định có dấu hiệu của tội phạm chỉ được ra quyết định khởi tố vụ án hình sự khi có yêu cầu của bị hại.

        Như vậy, pháp luật chỉ trao cho bị hại quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự trong một số trường hợp nhất định. Bị hại không có quyền yêu cầu khởi tố bị can. Cần phải hiểu rõ quyền yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại ở đây chỉ là điều kiện cần thiết để khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại mà không phải là căn cứ để khởi tố vụ án hình sự, căn cứ để khởi tố vụ án hình sự là “có dấu hiệu của tội phạm” như đã phân tích ở trên. Trong quá trình giải quyết vụ án khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nếu có căn cứ, cơ quan có thẩm quyền ra Quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án mà không phụ thuộc vào ý chí của bị hại.

        Thứ ba, trường hợp vụ án có nhiều người bị thiệt hại nhưng chỉ một hoặc một số người yêu cầu khởi tố vụ án, những người còn lại không yêu cầu khởi tố vụ án. Tôi không đồng tình với quan điểm của tác giả cũng như hai trường hợp mà tác giả đã nêu, bởi vì:

        Căn cứ để khởi tố vụ án hình sự là có dấu hiệu của tội phạm”, yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại ở đây chỉ là điều kiện cần thiết để khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại mà không phải là căn cứ để khởi tố vụ án hình sự. Do vậy, trong trường hợp này cần phải xác định vụ việc có thuộc trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại hay không? Nếu không thuộc trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại thì Cơ quan điều tra có thẩm quyền xác định có dấu hiệu của tội phạm” hay không để ra Quyết định khởi tố vụ án hình sự mà không cần quan tâm đến bị hại có yêu cầu hay không có yêu cầu khởi tố vụ án hình sự.

        Nếu thuộc trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại thì Cơ quan điều tra có thẩm quyền chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi có đơn yêu cầu khởi tố của bị hại mà không được tự ý khởi tố vụ án. Trong trường hợp này nếu không có đơn yêu cầu khởi tố vụ án hình sự thì khởi tố vụ án hình sự sẽ là vi phạm nghiêm trong thủ tục tố tụng dẫn đến Viện kiểm sát, Tòa án trả điều tra bổ sung theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 6 Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 22/12/2017 của Viện KSND tối cao - TAND tối cao - Bộ Công an - Bộ Quốc phòng. Trường hợp vụ án có nhiều bị hại, các bị hại không thống nhất trong việc yêu cầu khởi tố vụ án hình sự để giải quyết vấn đề này như đã phân tích ở trên cần phải giới hạn về thời gian yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại. Để tránh vụ việc bị kéo dài, việc khởi tố vụ án hình sự không kịp thời, bảo đảm quyền lợi của bị hại cần quy định việc yêu cầu khởi tố vụ án hình sự của bị hại được thực hiện trong thời hạn kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm (tối đa 4 tháng, kể cả thời gian gia hạn).

        * Một số khó khăn, vướng mắc khác trong thực hiện quy định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại:

        - Về nội dung và hình thức yêu cầu khởi tố vụ án hình sự, hiện có quan điểm cho rằng đơn tố cáo hoặc đơn tố giác tội phạm, đơn đề nghị xử lý theo pháp luật được xem là đơn yêu cầu khởi tố, vì tuy tiêu đề là đơn tố cáo, tố giác tội phạm nhưng trong nội dung chứa đựng yêu cầu xử lý người phạm tội. Trong khi quan điểm khác lại cho rằng đơn tố cáo, tố giác tội phạm là cơ sở ban đầu để cơ quan có thẩm quyền xác minh, sau khi tiến hành xác minh nếu có dấu hiệu tội phạm thì bị hại phải làm tiếp đơn yêu cầu khởi tố vụ án. Vấn đề sẽ phức tạp nếu nhận thức của ba cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án khác nhau, chẳng hạn Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cho rằng đơn tố cáo hoặc đơn tố giác tội phạm được xem là đơn yêu cầu khởi tố nhưng Tòa án lại không đồng tình với quan điểm đó, hoặc bất đồng quan điểm giữa cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm về vấn đề này sẽ làm cho việc giải quyết vụ án gặp khó khăn, phức tạp, vì sẽ dẫn đến tình trạng trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc hủy án. Trong trường hợp này, trước khi khởi tố vụ án hình sự cần yêu cầu bị hại có đơn yêu cầu của bị hại hoặc đại diện của bị hại được trình bày bằng văn bản có ghi rõ yêu cầu khởi tố vụ án hình sự hay không yêu cầu khởi tố.

        - Về phạm vi áp dụng, đối với tội Cố ý gây thương tích thuộc trường hợp quy định tại điểm a và điểm i khoản 1 Điều 134 BLHS: “Dùng vũ khí, vật liệu nổ, hung khí nguy hiểm hoặc thủ đoạn có khả năng gây nguy hại cho nhiều người” và “có tính chất côn đồ”, đây là trường hợp hành vi có tính nguy hiểm cao cho xã hội, cần trừng trị nghiêm khắc nhưng lại được quy định thuộc trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại. Điều này dẫn đến việc một số đối tượng côn đồ, hung hãn, sử dụng vũ khí, hung khí gây thương tích cho người khác lại không bị xử lý do bị hại không có yêu cầu khởi tố. Đối với loại tội này, tác giả đề nghị không nên quy định thuộc trường hợp khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại.

        Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng đầu tiên, mở ra quá trình tố tụng, làm tiền đề cho các giai đoạn tiếp theo. Chính vì vậy, khởi tố vụ án hình sự đóng vai trò hết sức quan trọng. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại là trường hợp đặc biệt của khởi tố vụ án. Để phát huy được ý nghĩa của quy định này, cơ quan có thẩm quyền cần có sự hướng dẫn cụ thể đối với một số khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn thực hiện để việc áp dụng pháp luật được đầy đủ và chính xác.

Nguyễn Tiến Long - Viện KSND huyện Phú Xuyên

HÌNH ẢNH

ĐĂNG NHẬP

Website liên kết

Thống kê truy cập

Đang truy cập Đang truy cập : 43

Tổng lượt truy cập Tổng lượt truy cập : 831381